Średniowiecze – powtórka do sprawdzianu

Bizancjum i świat islamu

• Bizancjum (stolica Konstantynopol) trwało do 1453 r., Justynian to prawo i Hagia Sophia, a hidżra z 622 r. wyznacza początek kalendarza muzułmańskiego. Pięć filarów islamu to szahada, modlitwa, jałmużna, post i pielgrzymka.
• Bizancjum to cesarstwo wschodniorzymskie. Stolicą był Konstantynopol (założony w 330 r.), a państwo przetrwało do 1453 r. Mówiono po grecku, a Kościół wschodni nazywamy prawosławiem. W 1054 r. nastąpił rozłam Kościoła na katolicki i prawosławny.
• Justynian Wielki (527–565) próbował odzyskać dawne ziemie zachodnie (Afryka Północna, Włochy). Zlecił też uporządkowanie prawa rzymskiego w Corpus iuris civilis.

Ustrój Bizancjum i etapy ekspansji arabskiej (rozszerzenie)

• cezaropapizm to władza cesarza nad Kościołem. Kalifat to trzy etapy: kalifowie sprawiedliwi, Omajjadzi (Damaszek), Abbasydzi (Bagdad). Ludy Księgi płaciły dżizję.
• Kalifowie sprawiedliwi (632–661) po śmierci Mahometa podbili Syrię, Egipt i Persję.
• Omajjadzi (661–750, stolica Damaszek) podbili Afrykę Północną i Hiszpanię.

Państwo Franków i Karol Wielki

• Chlodwig 496, Pepin 751, Karol Wielki cesarzem 25 XII 800, podział w Verdun 843. Renesans karoliński to szkoły i minuskuła, a benedyktyni łączyli modlitwę z pracą.
• Chlodwig przyjął chrzest ok. 496 r. w wersji katolickiej. Poparcie Kościoła bardzo pomogło mu rządzić. Jego ród to Merowingowie.
• 25 grudnia 800 r. koronowano go w Rzymie na cesarza. Chodziło o odnowienie cesarstwa rzymskiego: cesarz miał bronić Kościoła.

Mnisi iroszkoccy, Normanowie i ocena renesansu karolińskiego (rozszerzenie)

• mnisi iroszkoccy (Kolumban, św. Gall) zakładali klasztory i przepisywali księgi. Normanowie rozchodzili się po Europie, a w 1066 r. Wilhelm Zdobywca podbił Anglię.
• Normanowie (Wikingowie) wypływali ze Skandynawii na swoich łodziach. Atakowali, handlowali i osiedlali się.
• Grzegorz Wielki (papież 590–604) wzmocnił papiestwo. W 597 r. misja Augustyna z Canterbury zaczęła chrystianizację Anglosasów.

Państwo Ottonów i Święte Cesarstwo

• Otton I zwyciężył Węgrów na Lechu (955) i został cesarzem w 962 r. Ottonowie wiązali władzę z biskupami (Kościół cesarski).
• Otton III marzył o odnowieniu dawnego imperium (renovatio imperii Romanorum). W 1000 r. spotkał Bolesława Chrobrego w Gnieźnie.

Nowe państwa w Europie i chrystianizacja

• chrystianizacja legitymizowała władzę: 966 chrzest Polski, 988 chrzest Rusi (obrządek bizantyjski), 1000/1001 koronacja Stefana I na Węgrzech.
• Polska (Mieszko I, 966 r.), Czechy (Przemyślidzi, chrzest księcia Borzywoja w IX w.), Węgry (Stefan I, koronacja 1000/1001), Ruś Kijowska (Włodzimierz Wielki, 988 r.) i państwa skandynawskie.

Słowianie i państwa Europy Środkowo-Wschodniej (rozszerzenie)

• wpływy łacińskie (Polska, Czechy, Węgry) i bizantyjskie (Ruś) ukształtowały Europę Środkowo-Wschodnią. Słowian dzielimy na zachodnich, wschodnich i południowych.
• Wielkie Morawy istniały w IX w. (władcy: Mojmir I, Rościsław, Świętopełk). W 863 r. przyjechali Cyryl i Metody. Państwo upadło na początku X w. pod naporem Węgrów.
• Włodzimierz Wielki przyjął chrzest w 988 r. z Bizancjum. Za Jarosława Mądrego w XI w. państwo rozkwitło (zbiór praw Ruska Prawda). W 1240 r. Mongołowie zdobyli Kijów.

Feudalizm i społeczeństwo stanowe

• lenno to ziemia za wierność i służbę. Trzy stany to duchowieństwo (modlący się), rycerstwo (walczący) i chłopi (pracujący). W miastach pracowali mieszczanie.
• Senior nadawał wasalowi lenno, czyli zwykle ziemię. Wasal składał hołd i przysięgę wierności, szedł z seniorem na wojnę i mu doradzał. Senior bronił wasala.
• Immunitet zwalniał ziemie pana spod władzy króla (np. sądownictwa i danin). To jeszcze bardziej rozdrabniało władzę.

Spór cesarza z papieżem

• 1075 Dictatus papae, 1077 Canossa, 1122 konkordat wormacki. Reformy gregoriańskie to walka z symonią i nikolaityzmem, celibat i wybór papieża przez kardynałów (1059).

Krucjaty i zakony rycerskie

• 1095 Clermont, 1099 zdobycie Jerozolimy, 1187 Saladyn zdobywa Jerozolimę, 1189–1192 III krucjata, 1204 zdobycie Konstantynopola, 1291 upadek Akki.
• I krucjata: zdobycie Jerozolimy w 1099 r. i powstanie Królestwa Jerozolimskiego.
• III krucjata (1189–1192): odpowiedź na zdobycie Jerozolimy przez Saladyna w 1187 r.

Rolnictwo, miasta i handel w XI–XIII w.

• trójpolówka, ciężki pług i młyny podniosły plony i liczbę ludności. Mieszczanie to kupcy i rzemieślnicy, a rzemieślnicy łączyli się w cechy.
• Trójpolówka: pole dzielono na trzy części. Jedna była pod zbożem ozimym, druga pod jarym, trzecia leżała odłogiem, żeby ziemia odpoczęła.

Zakony, etos rycerski, Mongołowie i rekonkwista (rozszerzenie)

• zakony to benedyktyni i cystersi (klasztory), franciszkanie i dominikanie (żebracy) oraz zakony rycerskie. Mongołowie: 1240–1241. Rekonkwista trwała do 1492 r.
• Benedyktyni i cystersi żyli w klasztorach na wsi. Pracowali na roli, uczyli i przepisywali księgi.
• Franciszkanie i dominikanie to zakony żebracze. Żyli w ubóstwie i wędrowali po miastach, głosząc kazania i pomagając ubogim.

Republiki kupieckie, Hanza i klimat (rozszerzenie)

• Wenecja i Genua to republiki kupieckie, Hanza to związek miast północnych (rozkwit XIII–XV w.). Cieplejszy klimat (X–XIII w.) sprzyjał rolnictwu i wzrostowi ludności.
• Wenecja i Genua to włoskie miejskie republiki kupieckie. Bogaciły się na handlu ze Wschodem (przyprawy, jedwab) i rządziły się same.
• Hanza (rozkwit w XIII–XV w.) to związek miast kupieckich nad Bałtykiem i Morzem Północnym (m.in. Lubeka, Gdańsk). Chroniła kupców i prowadziła wspólną politykę handlową.

Mieszko I i chrzest Polski

• 966 chrzest z Czech, 968 biskupstwo w Poznaniu, 972 Cedynia, ok. 991 Dagome iudex. Chrzest włączył Polskę do chrześcijańskiej Europy łacińskiej.
• Mieszko I (ok. 960–992) z dynastii Piastów rządził Wielkopolską i rozszerzył państwo na Pomorze Gdańskie, a pod koniec panowania (ok. 990 r.) na Śląsk i Małopolskę. Podstawą władzy była drużyna książęca i sieć grodów.

Bolesław Chrobry i pierwsza korona

• 997 śmierć Wojciecha, 1000 zjazd gnieźnieński i metropolia z trzema biskupstwami, 1002–1018 wojny z Niemcami, 1018 pokój w Budziszynie, 1025 koronacja.

Kryzys i odbudowa monarchii pierwszych Piastów

• po 1025 r. kryzys (Mieszko II, bunty, reakcja pogańska, Brzetysław 1038), potem odbudowa Kazimierza Odnowiciela i stolica w Krakowie. Śląsk odzyskano w 1050 r. (od 1054 r. za trybut dla Czech).
• Kazimierz Odnowiciel (syn Mieszka II) odbudował państwo. Stolicę przeniósł do Krakowa, bo Gniezno i Poznań były zniszczone.

Plemiona, organizacja państwa i spory pierwszych Piastów (rozszerzenie)

• państwo wczesnopiastowskie opierało się na władcy, drużynie i grodach. Daniny i posługi płaciła ludność. Bolesław Śmiały koronował się w 1076 r., spór ze Stanisławem zakończył się w 1079 r.
• Władca i drużyna: książę rządził z pomocą drużyny, która była wojskiem i urzędnikami.
• System grodowy: gród to ośrodek władzy, wojska i zbierania danin.

Rozbicie dzielnicowe i zagrożenia XIII wieku

• 1138 podział państwa i zasada senioratu, 1180 zjazd w Łęczycy, 1226 sprowadzenie Krzyżaków, 1241 Legnica. Rozbicie zakończyło się w 1320 r.
• Marchia Brandenburska zajmowała ziemie na zachodzie. W połowie XIII w. przejęła ziemię lubuską i zbudowała tzw. Nową Marchię.
• Krzyżacy: Konrad Mazowiecki sprowadził ich w 1226 r. do walki z Prusami (osiedlili się w 1230). Zakon zbudował własne państwo, które zagroziło Polsce.

Lokacje i zmiany gospodarcze XII–XIII wieku

• lokacja na prawie niemieckim to umowa z zasadźcą, czynsz zamiast posług i samorząd. Kraków lokowano w 1257 r.
• Lokacja to założenie wsi lub miasta według ustalonych zasad prawnych. W Polsce stosowano prawo niemieckie: magdeburskie lub średzkie.

Przezwyciężenie rozbicia i Władysław Łokietek

• 1295 Przemysł II, 1300 Wacław II, 1320 Łokietek (koniec rozbicia). W 1308 r. Krzyżacy zajęli Pomorze Gdańskie.
• Kościół (zwłaszcza arcybiskup Jakub Świnka) wspierał ideę jedności. Polacy mieli wspólną wiarę i prawo.
• Henryk Brodaty i jego syn Henryk Pobożny z dynastii śląskiej łączyli dzielnice, ale ich dzieło przerwała śmierć Pobożnego pod Legnicą w 1241 r.

Kazimierz Wielki, ostatni Piast

• Kazimierz Wielki (1333–1370), Kalisz 1343, Ruś Halicka 1349, Akademia Krakowska i zjazd monarchów 1364. Ostatni Piast na tronie.
• Kazimierz Wielki (1333–1370) rządził 37 lat. Umacniał państwo od środka: statuty wiślicko-piotrkowskie (spisane prawa dla Małopolski i Wielkopolski), budowa zamków i miast.
• Pokój w Kaliszu (1343) z Krzyżakami: Kazimierz zrezygnował z Pomorza Gdańskiego w zamian za Kujawy i ziemię dobrzyńską. Nie chciał prowadzić wojen na dwóch frontach.

Wielokulturowość Polski Kazimierza Wielkiego (rozszerzenie)

• Ruś Halicka (1349) wprowadziła do państwa Rusinów, a Kazimierz Wielki potwierdził przywileje Żydów (statut kaliski 1264, potwierdzenia 1334 i 1364). Polska była krajem wielu kultur.

Walki o tron i prawo niemieckie a polskie (rozszerzenie)

• po 1138 r. o Kraków walczyli Wygnaniec, Kędzierzawy, Mieszko Stary, Kazimierz Sprawiedliwy i Leszek Biały. Prawo niemieckie dawało wolność osobistą i czynsz zamiast posług.
• Prawo polskie (książęce): chłopi musieli pracować dla księcia i odbywać posługi, a ciężary były wysokie.
• Prawo niemieckie: wolność osobista, czynsz zamiast posług, własny sąd i samorząd. Tzw. immunitety zwalniały ziemie z ciężarów prawa książęcego.

Kryzys idei uniwersalnej i monarchie stanowe (rozszerzenie)

• niewola awiniońska 1309–1377 to kryzys papiestwa. Monarchia stanowa to rządy króla ze stanami. Magna Charta 1215, parlament angielski od 1265, Złota Bulla 1222, Stany Generalne 1302.
• Monarchia stanowa to ustrój, w którym władca rządzi z udziałem stanów: duchowieństwa, szlachty (możnych) i mieszczan.
• Anglia: Wielka Karta Swobód (Magna Charta, 1215) ograniczyła władzę króla. Za początek parlamentu uważa się 1265 r., gdy obok możnych wezwano przedstawicieli hrabstw i miast.

Europa XIV–XV wieku: wojna stuletnia i nowa mapa

• wojna stuletnia 1337–1453 (Anglia i Francja), Orlean 1429, unia kalmarska 1397, unia Kastylii i Aragonii 1469. Skutek wojny: poczucie narodowe i kryzys armii rycerskiej.
• Unia kalmarska (1397) połączyła Danię, Norwegię i Szwecję.

Upadek Konstantynopola i ekspansja osmańska

• Kosowo 1389, Nikopolis 1396, Warna 1444, upadek Konstantynopola 1453 (Mehmed II). Pod Warną zginął Władysław Warneńczyk.
• Turcy osmańscy wzięli nazwę od Osmana I, który ok. 1300 r. założył ich państwo w Azji Mniejszej. W 1354 r. przeszli do Europy (Gallipoli) i podbijali Bałkany. Chrześcijanie ponosili klęski: Serbowie pod Kosowem (1389), krucjata króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego pod Nikopolis (1396) i wyprawa Władysława Warneńczyka pod Warną (1444).
• 29 maja 1453 r. sułtan Mehmed II zdobył Konstantynopol, stolicę cesarzy od 330 r. To koniec Bizancjum. Miasto (dziś Stambuł) stało się stolicą państwa osmańskiego.

Czarna śmierć, schizma, bunty i herezje (rozszerzenie)

• czarna śmierć 1347–1351, wielka schizma 1378–1417, żakeria 1358, Wat Tyler 1381, Hus spalony 1415, sobór w Konstancji 1414–1418.
• Czarna śmierć (dżuma) w latach 1347–1351 zabiła mniej więcej jedną trzecią ludności Europy.
• Żakeria (Francja, 1358) i powstanie Wata Tylera (Anglia, 1381) to wystąpienia przeciw uciskowi feudalnemu.

Kultura średniowiecza i sztuka romańska oraz gotycka

• uniwersalizm (łacina, wiara, rycerstwo, gotyk), teocentryzm, symbolizm. Romański: grube mury i łuk półokrągły, gotyk: łuk ostry, witraże i przypory. Kroniki: Gall, Kadłubek, Długosz.
• Uniwersalizm: wspólne wzorce w całej Europie łacińskiej (łacina, chrześcijaństwo, etos rycerski, gotyk).
• Teocentryzm: Bóg jest w centrum świata i wszystkiego. Symbolizm i alegoryzm: rzeczy znaczą więcej niż widać (lew to Chrystus, owca to wierny).

Uniwersytety, scholastyka i krąg cywilizacji łacińskiej (rozszerzenie)

• uniwersytety (Bolonia, Paryż, Oksford, Kraków 1364/1400), scholastyka (Tomasz z Akwinu), zakony żebracze i mistyka. Polskę włączył do kręgu łacińskiego chrzest w 966 r.
• Uniwersytet to wspólnota nauczycieli i studentów. Najstarsze: Bolonia (prawo), Paryż (teologia), Oksford. Studia kończono tytułami. W Polsce Akademia Krakowska powstała w 1364 r., a odnowiono ją w 1400 r.
• Tomasz z Akwinu godził wiarę z rozumem. Używano logiki, dyskusji i cytatów z autorytetów.

Od Andegawenów do unii polsko-litewskiej

• 1374 Koszyce, 1384 Jadwiga królem, 1385 Krewo, 1386 Jagiełło królem, 1401 unia wileńsko-radomska, 1413 Horodło. Unia personalna to wspólny władca dwóch państw.
• Jadwiga została koronowana w 1384 r. na króla Polski (tytuł „król” podkreślał, że sama sprawuje władzę, a nie jest tylko żoną władcy).
• Unia wileńsko-radomska (1401): Witold został dożywotnim wielkim księciem litewskim pod zwierzchnictwem Jagiełły.

Stosunki polsko-krzyżackie i bitwa pod Grunwaldem

• wielka wojna 1409–1411, Grunwald 15 VII 1410, I pokój toruński 1411. Zwycięstwo było wielkie, ale nie zniszczyło zakonu.

Kazimierz Jagiellończyk i wojna trzynastoletnia

• Kazimierz Jagiellończyk (król 1447–1492), wojna trzynastoletnia 1454–1466, II pokój toruński 1466: Pomorze Gdańskie wróciło do Polski, reszta Prus zakonnych stała się lennem.
• Kazimierz Jagiellończyk był wielkim księciem litewskim od 1440 r., a królem Polski w latach 1447–1492. Syn Jagiełły.
• Prusy Królewskie dały dostęp do Bałtyku i handlu zbożem przez Gdańsk. Było to ważne dla gospodarki.

Przywileje szlacheckie i monarchia stanowa w Polsce

• Koszyce 1374, Czerwińsk 1422, Jedlnia i Kraków 1430/1433 (neminem captivabimus), Cerekwica i Nieszawa 1454. Przywileje wzmacniały pozycję szlachty wobec króla.
• Koszyce (1374): Ludwik Węgierski ograniczył podatki szlachty w zamian za poparcie dla jego córek.
• Czerwińsk (1422): król nie mógł konfiskować majątku szlachcica bez wyroku sądu.

Ocena unii, szkoła prawa narodów i polityka Jagiellonów (rozszerzenie)

• unię oceniaj z obu perspektyw. Włodkowic (Konstancja 1415) pisał, że pogan nie wolno nawracać siłą. Jagiellonowie prowadzili politykę dynastyczną (Czechy i Węgry).
• Dla Polski: sojusznik przeciw Krzyżakom, rozszerzenie wpływów na wschód, wspólna wojna z zakonem (Grunwald).
• Dla Litwy: ochrona przed Krzyżakami, wejście do świata łacińskiej Europy i chrystianizacja, ale też ryzyko utraty samodzielności.

Powtórka: średniowiecze w pigułce

• 476 początek średniowiecza, 966 chrzest Polski, 1025 korona, 1138 rozbicie, 1320 Łokietek, 1385 Krewo, 1410 Grunwald, 1492 umowny koniec.
• Canossa (1077) to spór o inwestyturę, hidżra (622) to początek kalendarza muzułmańskiego, a schizma (1054) to rozłam Kościoła.