1Co zanieczyszcza powietrze
| zanieczyszczenie | główne źródła |
|---|---|
| pyły zawieszone PM10 i PM2,5 | dym z pieców, spaliny, ścieranie opon |
| benzo(a)piren (rakotwórczy) | spalanie węgla, drewna i śmieci w domowych piecach |
| tlenki azotu | spaliny samochodów, elektrownie |
| tlenek węgla (czad) | niepełne spalanie w piecach |
- Pyły PM10 i PM2,5 to cząstki mniejsze niż 10 i 2,5 mikrometra – dużo cieńsze od włosa, wnikają głęboko do płuc.
- W Polsce najwięcej pyłów i benzo(a)pirenu pochodzi z domowych pieców na węgiel i drewno. To niska emisja – dym z niskich kominów. Dochodzą transport i przemysł.
2Jak zbadać jakość powietrza
- Indeks jakości powietrza GIOŚ (strona i aplikacja „Jakość powietrza w Polsce”) pokazuje wyniki ze stacji pomiarowych w skali od „bardzo dobry” do „bardzo zły”. Dane podają też czujniki w szkołach i gminach.
- Łapacz pyłu: taśmę klejącą lepką stroną na zewnątrz wieszamy przy ulicy i w parku, a po kilku dniach porównujemy pod lupą. Tak samo porównujemy zabrudzenie liści lub firanek.
Uczniowie przykleili taśmę klejącą lepką stroną na zewnątrz przy ruchliwej ulicy i w parku. Co badają?
Na lepkiej taśmie osiada pył, więc można porównać zapylenie powietrza.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Smog
- Smog to dym i spaliny zalegające nad miejscowością, często z mgłą.
| rodzaj smogu | kiedy | z czego powstaje |
|---|---|---|
| zimowy (typu londyńskiego) | jesień, zima | dym z pieców: pyły, sadza, benzo(a)piren |
| letni (fotochemiczny) | upalne, słoneczne dni | ze spalin w silnym słońcu, powstaje m.in. ozon |
- Smogowi sprzyjają: bezwietrzna pogoda, mróz (więcej palimy w piecach), inwersja (ciepła warstwa powietrza nad zimną nie pozwala zanieczyszczeniom się unieść) i położenie w kotlinie, np. Kraków.
- Skutki dla zdrowia: kaszel, ataki astmy, nasilenie alergii, choroby serca i płuc.
- W dniu smogu: mniej wysiłku na dworze, krótkie wietrzenie, na zewnątrz maska z filtrem.
„smog jest tylko w dużych miastach”
W małych miejscowościach ogrzewanych węglem bywa jeszcze gorszy.
4Jak ograniczać zanieczyszczenia
- Wymiana starych pieców (tzw. kopciuchów) na czystsze ogrzewanie, ocieplanie domów, niepalenie śmieci.
- Transport publiczny, rower, spacery i więcej zieleni.
Spalanie paliw kopalnych daje i pyły, i dwutlenek węgla, więc te same działania chronią powietrze i klimat.
Dlaczego wymiana starych pieców węglowych pomaga też klimatowi?
Mniej spalonego węgla to mniej pyłów i mniej CO₂, który ogrzewa klimat.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Jakość powietrza i smog
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Spalanie paliw kopalnych daje i pyły, i dwutlenek węgla, więc te same działania chronią powietrze i klimat.
- Indeks jakości powietrza GIOŚ (strona i aplikacja „Jakość powietrza w Polsce”) pokazuje wyniki ze stacji pomiarowych w skali od „bardzo dobry” do „bardzo zły”. Dane podają też czujniki w szkołach i gminach.
- Łapacz pyłu: taśmę klejącą lepką stroną na zewnątrz wieszamy przy ulicy i w parku, a po kilku dniach porównujemy pod lupą. Tak samo porównujemy zabrudzenie liści lub firanek.
- Smog to dym i spaliny zalegające nad miejscowością, często z mgłą.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Co jest w Polsce głównym źródłem pyłów i benzo(a)pirenu w powietrzu?
- Aelektrownie wiatrowe i słoneczne
- Bparowanie wody z jezior
- Cdomowe piece na węgiel i drewno
- Dpylenie drzew i traw
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: domowe piece na węgiel i drewno – Najwięcej tych zanieczyszczeń daje niska emisja z domowych kominów.
Dlaczego pyły PM2,5 są szczególnie groźne dla zdrowia?
- Azawsze mają czarną barwę i brudzą skórę
- Bmają silny, drażniący zapach
- Csą tak duże, że zatykają nos
- Dsą tak drobne, że wnikają głęboko do płuc
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: są tak drobne, że wnikają głęboko do płuc – Im mniejsze cząstki pyłu, tym głębiej docierają w drogi oddechowe.
Jaki rodzaj smogu powstaje w upalne, słoneczne dni?
- Azimowy, z pyłków roślin
- Bzimowy, czyli typu londyńskiego
- Cletni, czyli fotochemiczny
- Dletni, z dymu z domowych pieców
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: letni, czyli fotochemiczny – Smog fotochemiczny powstaje ze spalin w silnym świetle słonecznym.
Które warunki najbardziej sprzyjają powstaniu smogu zimowego?
- Asilny wiatr i intensywny deszcz
- Bmróz, brak wiatru i inwersja temperatury
- Codwilż i burza z piorunami
- Dsłoneczny dzień z porywistym wiatrem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: mróz, brak wiatru i inwersja temperatury – Bez wiatru i przy inwersji zanieczyszczenia zalegają przy ziemi, a mróz zwiększa palenie w piecach.
Dlaczego w Krakowie często występuje smog?
- Amiasto leży nad morzem, które wytwarza mgłę
- Bw mieście nie ma żadnych terenów zieleni
- Cmiasto leży w kotlinie, gdzie powietrze słabo się przewietrza
- Dw mieście w ogóle nie jeździ się samochodami
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: miasto leży w kotlinie, gdzie powietrze słabo się przewietrza – Położenie w obniżeniu terenu utrudnia wymianę powietrza.
Indeks jakości powietrza w aplikacji GIOŚ pokazuje dziś „zły”. Co warto zrobić?
- Arozpalić w kominku, żeby ogrzać powietrze
- Bszeroko otworzyć okna na cały dzień
- Cograniczyć wysiłek fizyczny na dworze
- Dpójść pobiegać, żeby oczyścić płuca
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: ograniczyć wysiłek fizyczny na dworze – Przy złej jakości powietrza lepiej unikać intensywnego wysiłku na zewnątrz.
Uczniowie przykleili taśmę klejącą lepką stroną na zewnątrz przy ruchliwej ulicy i w parku. Co badają?
- Atemperaturę powietrza w parku
- Bwilgotność powietrza w różnych miejscach
- Cprędkość wiatru przy ulicy
- Dilość pyłu w powietrzu w różnych miejscach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: ilość pyłu w powietrzu w różnych miejscach – Na lepkiej taśmie osiada pył, więc można porównać zapylenie powietrza.
Dlaczego wymiana starych pieców węglowych pomaga też klimatowi?
- Apyły z pieców zatrzymują ciepło w domach
- Bspalanie węgla daje pyły i dwutlenek węgla
- Cnowe piece pochłaniają dwutlenek węgla z powietrza
- Dstare piece ochładzają klimat zimą
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: spalanie węgla daje pyły i dwutlenek węgla – Mniej spalonego węgla to mniej pyłów i mniej CO₂, który ogrzewa klimat.
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.