1Jak organizm zostawia ślad w skałach
- Po śmierci organizmu jego ciało zazwyczaj się rozkłada. Powstaniu skamieniałości sprzyjają szybkie przykrycie osadem, np. mułem, piaskiem lub popiołem, oraz ograniczenie rozkładu, m.in. przez małą ilość tlenu.
- Najłatwiej zachowują się twarde części: kości, zęby, muszle i pancerze. Mogą zostać przesycone minerałami lub przez nie zastąpione. Dlatego zapis kopalny nie jest kompletną listą wszystkich organizmów, które kiedyś żyły.
- Inne rodzaje śladów to odciski i odlewy liści czy muszli oraz ślady działalności: tropy, nory i koprolity, czyli skamieniałe odchody.
- Inkluzja w bursztynie to organizm uwięziony w dawnej żywicy.
2Dwa pytania o wiek
- Datowanie względne odpowiada: „co było wcześniej?”. Zgodnie z zasadą superpozycji w nieprzewróconym układzie warstw osadowych niższa warstwa powstała wcześniej niż wyższa. Sprawdź jednak, czy skały nie zostały sfałdowane, przemieszczone lub przewrócone.
- Datowanie bezwzględne, np. radiometryczne, odpowiada: „ile lat minęło?”. Wykorzystuje rozpad izotopów promieniotwórczych. Ich czas połowicznego rozpadu to czas, po którym pozostaje połowa początkowej liczby promieniotwórczych jąder.
- Metoda ¹⁴C nadaje się do względnie młodych szczątków organicznych, zwykle do około 50 tysięcy lat. C oznacza węgiel, a górne 14 liczbę protonów i neutronów w jego jądrze. Nie datujemy tą metodą dinozaurów sprzed milionów lat; wiek starszych skał ustala się m.in. metodami potas–argon i uran–ołów.
- Skamieniałości przewodnie pomagają porównywać warstwy z różnych miejsc. Dobre organizmy przewodnie były liczne, szeroko rozpowszechnione i występowały przez krótki odcinek czasu geologicznego. Wykorzystujemy wybrane gatunki trylobitów, amonitów czy graptolitów; całe te grupy istniały znacznie dłużej.
| Datowanie | Na czym polega | Wynik |
|---|---|---|
| względne | kolejność warstw, skamieniałości przewodnie | starsze/młodsze |
| bezwzględne | rozpad izotopów promieniotwórczych | wiek w latach |
Co sprzyja powstawaniu skamieniałości?
Brak tlenu i rozkładających chroni szczątki przed zniszczeniem.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Jak wyciągać wnioski z ilustracji
- Najpierw ustal kolejność warstw, a potem sprawdź, gdzie pojawia się i znika dana grupa. Na przykład najstarsze znane ryby występowały wcześniej niż ssaki. Nie wynika z tego ogólna zasada, że w każdej starszej warstwie organizmy muszą być „prostsze”.
- Skamieniałości linii koni pokazują m.in. zmiany rozmiarów ciała, redukcję liczby palców i zmiany zębów. Była to jednak rozgałęziona historia różnych form, a nie prosty marsz wszystkich koni do jednego celu.
„Ta warstwa jest niżej, więc ma 100 milionów lat”
Jej położenie pozwala ustalić kolejność, ale samo nie podaje wieku liczbowego.
✎Ściąga: Analiza skamieniałości i obserwacje ewolucyjne
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Inkluzja w bursztynie to organizm uwięziony w dawnej żywicy.
- Datowanie względne odpowiada: „co było wcześniej?”. Zgodnie z zasadą superpozycji w nieprzewróconym układzie warstw osadowych niższa warstwa powstała wcześniej niż wyższa. Sprawdź jednak, czy skały nie zostały sfałdowane, przemieszczone lub przewrócone.
- Datowanie bezwzględne, np. radiometryczne, odpowiada: „ile lat minęło?”. Wykorzystuje rozpad izotopów promieniotwórczych. Ich czas połowicznego rozpadu to czas, po którym pozostaje połowa początkowej liczby promieniotwórczych jąder.
- Skamieniałości przewodnie pomagają porównywać warstwy z różnych miejsc. Dobre organizmy przewodnie były liczne, szeroko rozpowszechnione i występowały przez krótki odcinek czasu geologicznego. Wykorzystujemy wybrane gatunki trylobitów, amonitów czy graptolitów; całe te grupy istniały znacznie dłużej.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Które warstwy skalne są najstarsze, jeśli nie zostały przemieszczone?
- Anajwyżej położone
- Bwszystkie mają ten sam wiek
- Cśrodkowe
- Dnajniżej położone
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: najniżej położone – Osady odkładają się kolejno, więc dolne powstały najwcześniej.
Datowanie bezwzględne wieku skamieniałości opiera się na
- Aporównaniu z organizmami współczesnymi
- Bkolejności warstw skalnych
- Crozpadzie izotopów promieniotwórczych
- Dgrubości skamieniałości
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: rozpadzie izotopów promieniotwórczych – Znany czas połowicznego rozpadu pozwala obliczyć wiek w latach.
Skamieniałość przewodnia powinna pochodzić od organizmu, który
- Amiał wyłącznie miękkie tkanki
- Bbył szeroko rozprzestrzeniony i żył krótko w dziejach Ziemi
- Cwystępuje do dziś w niezmienionej postaci
- Dżył bardzo długo i tylko w jednym miejscu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: był szeroko rozprzestrzeniony i żył krótko w dziejach Ziemi – Tylko takie organizmy pozwalają precyzyjnie ustalić i porównać wiek warstw.
Która grupa dostarcza skamieniałości przewodnich mezozoiku?
- Aamonity
- Bmamuty
- Cmiłorząb
- Dlatimeria
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: amonity – Amonity były liczne i szybko ewoluowały w mezozoiku.
Owad zatopiony w bursztynie to przykład
- Aodcisku
- Bśladu tropu
- Ckoprolitu
- Dinkluzji
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: inkluzji – Inkluzja to organizm zachowany w żywicy, która zamieniła się w bursztyn.
Co sprzyja powstawaniu skamieniałości?
- Awysoka temperatura i dostęp powietrza
- Bszybkie przykrycie szczątków osadem bez dostępu tlenu
- Cobecność wielu organizmów rozkładających
- Ddługie leżenie szczątków na powierzchni gleby
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: szybkie przykrycie szczątków osadem bez dostępu tlenu – Brak tlenu i rozkładających chroni szczątki przed zniszczeniem.
Metodą węgla ¹⁴C można datować szczątki w wieku do około
- A50 tysięcy lat
- B50 milionów lat
- C500 milionów lat
- D5 miliardów lat
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 50 tysięcy lat – ¹⁴C rozpada się stosunkowo szybko, więc starszych próbek tą metodą się nie datuje.
Szereg kopalnych przodków konia pokazuje m.in.
- Azwiększanie liczby palców
- Bredukcję liczby palców i wzrost rozmiarów ciała
- Cbrak zmian w budowie zębów
- Dzmniejszanie się rozmiarów ciała
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: redukcję liczby palców i wzrost rozmiarów ciała – Przodkowie konia mieli więcej palców i byli mniejsi.
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.