1Budowa błony – model płynnej mozaiki
- Podstawą błony jest dwuwarstwa fosfolipidowa: hydrofilowe główki kontaktują się z wodą po obu stronach, a hydrofobowe ogony chowają się w środku.
- W błonie są białka: powierzchniowe (przy powierzchni) i integralne (zanurzone, często przechodzące na wylot). W komórkach zwierzęcych błonę usztywnia cholesterol.
- Glikokaliks to łańcuchy cukrowe związane z białkami i lipidami na zewnątrz błony. Pomaga komórkom się rozpoznawać.
- Model płynnej mozaiki (Singer i Nicolson, 1972): „płynna”, bo składniki przemieszczają się w warstwie; „mozaika”, bo białka są rozmieszczone nieregularnie.
2Funkcje błony
- Oddziela wnętrze komórki od otoczenia i chroni je.
- Selektywna przepuszczalność: jedne substancje przechodzą łatwo, inne tylko przez białka transportujące, a jeszcze inne wcale. Dzięki temu w komórce panują inne warunki niż na zewnątrz.
- Receptory odbierają sygnały, np. od hormonów. Błona uczestniczy też w łączeniu i rozpoznawaniu komórek.
Z czego zbudowana jest podstawa błony komórkowej?
Białka są osadzone w dwuwarstwie lipidów.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Transport przez błonę
| Rodzaj | Energia (ATP) | Kierunek | Przykład |
|---|---|---|---|
| dyfuzja prosta | nie | zgodnie z gradientem stężeń | O₂ (tlen), CO₂ (dwutlenek węgla) |
| dyfuzja wspomagana | nie | zgodnie z gradientem, przez białka kanałowe lub nośnikowe | glukoza, jony |
| osmoza | nie | woda do roztworu o większym stężeniu | pobieranie wody przez korzeń |
| transport aktywny | tak | wbrew gradientowi | pompa sodowo-potasowa: 3 Na⁺ na zewnątrz, 2 K⁺ do środka, 1 ATP |
| endocytoza i egzocytoza | tak | w pęcherzykach błonowych | fagocytoza bakterii, wydzielanie enzymów |
- Endocytoza: błona otacza materiał i tworzy pęcherzyk w komórce – fagocytoza (cząstki stałe) albo pinocytoza (płyn). Egzocytoza: pęcherzyk łączy się z błoną i wylewa zawartość na zewnątrz.
Transport bierny – zgodnie z gradientem, bez nakładu ATP; transport czynny – wbrew gradientowi, z nakładem ATP
4Osmoza w komórkach
- Woda płynie przez błonę z roztworu hipotonicznego (mniej substancji rozpuszczonych) do hipertonicznego (więcej). W roztworze izotonicznym ilość wody w komórce się nie zmienia.
- Erytrocyt w wodzie destylowanej pęcznieje i może pęknąć (hemoliza), a w roztworze hipertonicznym się obkurcza. Komórkę roślinną przed pęknięciem chroni ściana – rośnie tylko turgor.
„W osmozie przemieszcza się substancja rozpuszczona”
Przez błonę przechodzi woda.
Który rodzaj transportu wymaga nakładu energii z ATP?
Pompa przenosi jony wbrew gradientowi stężeń.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Błony biologiczne i transport
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Transport bierny – zgodnie z gradientem, bez nakładu ATP; transport czynny – wbrew gradientowi, z nakładem ATP
- Glikokaliks to łańcuchy cukrowe związane z białkami i lipidami na zewnątrz błony. Pomaga komórkom się rozpoznawać.
- Model płynnej mozaiki (Singer i Nicolson, 1972): „płynna”, bo składniki przemieszczają się w warstwie; „mozaika”, bo białka są rozmieszczone nieregularnie.
- Selektywna przepuszczalność: jedne substancje przechodzą łatwo, inne tylko przez białka transportujące, a jeszcze inne wcale. Dzięki temu w komórce panują inne warunki niż na zewnątrz.
- Receptory odbierają sygnały, np. od hormonów. Błona uczestniczy też w łączeniu i rozpoznawaniu komórek.
- Endocytoza: błona otacza materiał i tworzy pęcherzyk w komórce – fagocytoza (cząstki stałe) albo pinocytoza (płyn). Egzocytoza: pęcherzyk łączy się z błoną i wylewa zawartość na zewnątrz.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Z czego zbudowana jest podstawa błony komórkowej?
- Az warstwy cholesterolu
- Bz pojedynczej warstwy białek
- Cz dwuwarstwy fosfolipidowej
- Dz celulozy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: z dwuwarstwy fosfolipidowej – Białka są osadzone w dwuwarstwie lipidów.
Który rodzaj transportu wymaga nakładu energii z ATP?
- Aosmoza
- Bpompa sodowo-potasowa
- Cdyfuzja prosta
- Ddyfuzja wspomagana
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: pompa sodowo-potasowa – Pompa przenosi jony wbrew gradientowi stężeń.
Czym jest osmoza?
- Awydzielaniem substancji w pęcherzykach
- Bpobieraniem cząstek stałych przez komórkę
- Cprzenikaniem wody przez błonę półprzepuszczalną
- Dprzenikaniem jonów przez kanały
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: przenikaniem wody przez błonę półprzepuszczalną – Woda płynie w stronę roztworu o wyższym stężeniu.
Co stanie się z erytrocytem umieszczonym w wodzie destylowanej?
- Awytworzy ścianę komórkową
- Bobkurczy się
- Cnie zmieni się
- Dnapęcznieje i może pęknąć
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: napęcznieje i może pęknąć – Woda wnika do komórki, bo roztwór zewnętrzny jest hipotoniczny.
Jak nazywa się pobieranie przez komórkę dużych cząstek stałych, np. bakterii?
- Aosmoza
- Bpinocytoza
- Cfagocytoza
- Degzocytoza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: fagocytoza – Fagocytoza to rodzaj endocytozy.
Którędy przenika przez błonę tlen?
- Aprzez endocytozę
- Bwyłącznie przez pompy białkowe
- Cprzez egzocytozę
- Dprzez dwuwarstwę lipidową na drodze dyfuzji prostej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: przez dwuwarstwę lipidową na drodze dyfuzji prostej – Małe, niepolarne cząsteczki łatwo przechodzą przez lipidy.
Jaką funkcję pełni glikokaliks?
- Auczestniczy w rozpoznawaniu komórek
- Bwytwarza ATP
- Csyntetyzuje białka
- Dtrawi pobrane substancje
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: uczestniczy w rozpoznawaniu komórek – To warstwa cukrów na zewnętrznej powierzchni błony.
Czym różni się dyfuzja wspomagana od transportu aktywnego?
- Adyfuzja wspomagana dotyczy tylko wody
- Bdyfuzja wspomagana zachodzi wbrew gradientowi
- Cdyfuzja wspomagana nie zużywa ATP
- Dtylko dyfuzja wspomagana wymaga białek
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: dyfuzja wspomagana nie zużywa ATP – Oba procesy wymagają białek, ale tylko transport aktywny zużywa ATP.
Cały dział „Komórka”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.