1Apoptoza – zaprogramowana śmierć komórki
- Apoptoza to uporządkowana, zaplanowana śmierć komórki. Przebieg: sygnał (z zewnątrz albo z wnętrza komórki, np. po uszkodzeniu DNA) → włączenie kaspaz (enzymów tnących białka) → komórka się kurczy, a jej DNA rozpada się na fragmenty → powstają ciałka apoptotyczne, które zjadają fagocyty, bez stanu zapalnego.
- Nekroza to śmierć z powodu uszkodzenia (uraz, oparzenie, brak krwi): komórka pęcznieje, pęka, a jej zawartość wywołuje stan zapalny.
| Cecha | Apoptoza | Nekroza |
|---|---|---|
| przyczyna | zaprogramowana, uruchamiana sygnałem | uszkodzenie komórki |
| wygląd komórki | kurczy się, rozpada na ciałka apoptotyczne | pęcznieje i pęka |
| skutek dla tkanki | brak stanu zapalnego | stan zapalny |
2Po co organizmowi apoptoza
- Usuwa komórki zbędne, uszkodzone, zakażone wirusem i nowotworowe. Kształtuje narządy: u zarodka człowieka zanikają błony między palcami. Usuwa też limfocyty, które atakowałyby własne tkanki.
- Za mało apoptozy sprzyja nowotworom, za dużo – chorobom zwyrodnieniowym, np. układu nerwowego.
Apoptoza – „ciche” usunięcie komórki bez stanu zapalnego; nekroza – śmierć z uszkodzenia ze stanem zapalnym
Jaką rolę w apoptozie pełnią kaspazy?
To enzymy aktywowane sygnałem apoptotycznym.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Nowotwory
- Nowotwór powstaje, gdy komórki wymykają się kontroli podziałów. Przyczyną są mutacje w genach kontrolujących cykl komórkowy – zwykle kilka nagromadzonych zmian.
- Protoonkogeny to prawidłowe geny pobudzające podziały; po mutacji stają się onkogenami, które działają jak wciśnięty na stałe pedał gazu. Geny supresorowe (np. TP53, kodujący białko p53) hamują podziały uszkodzonych komórek; ich uszkodzenie to jak zepsuty hamulec.
- Nowotwór łagodny rośnie w jednym miejscu i nie daje przerzutów. Złośliwy nacieka sąsiednie tkanki i tworzy przerzuty w innych narządach.
- Ryzyko zwiększają m.in. dym tytoniowy, promieniowanie UV i jonizujące oraz niektóre wirusy (np. HPV – wirus brodawczaka ludzkiego). Chronią: niepalenie, ochrona przed słońcem, szczepienie przeciw HPV, badania profilaktyczne.
„Onkogen hamuje podziały”
Onkogen je pobudza, a hamują geny supresorowe.
✎Ściąga: Apoptoza i nowotwory
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Apoptoza – „ciche” usunięcie komórki bez stanu zapalnego; nekroza – śmierć z uszkodzenia ze stanem zapalnym
- Apoptoza to uporządkowana, zaplanowana śmierć komórki. Przebieg: sygnał (z zewnątrz albo z wnętrza komórki, np. po uszkodzeniu DNA) → włączenie kaspaz (enzymów tnących białka) → komórka się kurczy, a jej DNA rozpada się na fragmenty → powstają ciałka apoptotyczne, które zjadają fagocyty, bez stanu zapalnego.
- Nekroza to śmierć z powodu uszkodzenia (uraz, oparzenie, brak krwi): komórka pęcznieje, pęka, a jej zawartość wywołuje stan zapalny.
- Nowotwór powstaje, gdy komórki wymykają się kontroli podziałów. Przyczyną są mutacje w genach kontrolujących cykl komórkowy – zwykle kilka nagromadzonych zmian.
- Protoonkogeny to prawidłowe geny pobudzające podziały; po mutacji stają się onkogenami, które działają jak wciśnięty na stałe pedał gazu. Geny supresorowe (np. TP53, kodujący białko p53) hamują podziały uszkodzonych komórek; ich uszkodzenie to jak zepsuty hamulec.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Czym apoptoza różni się od nekrozy?
- Aapoptoza nie wywołuje stanu zapalnego
- Bapoptoza zawsze wynika z urazu
- Cw apoptozie komórka pęcznieje i pęka
- Dnekroza jest zaprogramowana genetycznie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: apoptoza nie wywołuje stanu zapalnego – Ciałka apoptotyczne są zjadane przez fagocyty.
Jaką rolę w apoptozie pełnią kaspazy?
- Awywołują stan zapalny
- Btną białka komórki i uruchamiają jej uporządkowany rozpad
- Cpompują jony przez błonę
- Dłączą fragmenty DNA po replikacji
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: tną białka komórki i uruchamiają jej uporządkowany rozpad – To enzymy aktywowane sygnałem apoptotycznym.
Który przykład ilustruje znaczenie apoptozy w rozwoju człowieka?
- Azanik błon między palcami zarodka
- Bwzrost kości na długość
- Cmartwica po oparzeniu
- Dgojenie się rany
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: zanik błon między palcami zarodka – Zbędne komórki są usuwane w kontrolowany sposób.
Czym jest onkogen?
- Agenem hamującym podziały
- Bgenem odpowiedzialnym za apoptozę
- Czmutowanym protoonkogenem, który stale pobudza podziały
- Dgenem kodującym białko p53
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: zmutowanym protoonkogenem, który stale pobudza podziały – Działa jak wciśnięty na stałe pedał gazu.
Gen TP53 należy do
- Aonkogenów
- Bprotoonkogenów
- Cgenów supresorowych
- Dgenów kodujących kaspazy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: genów supresorowych – Białko p53 hamuje podziały komórek z uszkodzonym DNA.
Co odróżnia nowotwór złośliwy od łagodnego?
- Azłośliwy rośnie wolniej
- Błagodny powstaje bez mutacji
- Cłagodny zawsze daje przerzuty
- Dzłośliwy nacieka tkanki i daje przerzuty
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: złośliwy nacieka tkanki i daje przerzuty – Przerzuty to ogniska nowotworu w innych narządach.
Co może być skutkiem zbyt słabej apoptozy?
- Azanik mięśni
- Bzbyt szybkie gojenie ran
- Cbrak wzrostu organizmu
- Dprzeżywanie uszkodzonych komórek i rozwój nowotworu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: przeżywanie uszkodzonych komórek i rozwój nowotworu – Uszkodzone komórki nie są usuwane.
Które działanie zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy?
- Aszczepienie przeciw HPV
- Bpalenie tytoniu
- Cczęste opalanie
- Dunikanie badań
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: szczepienie przeciw HPV – Wirus HPV może zaburzać kontrolę podziałów komórek.
Cały dział „Podziały komórkowe”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.