1Białka transportujące
- Białka kanałowe tworzą pory, przez które substancje przechodzą biernie zgodnie z gradientem. Akwaporyny to kanały dla wody. Kanał jest selektywny (przepuszcza określone jony) i często bramkowany: otwiera się po zmianie napięcia, po związaniu ligandu (cząsteczki sygnałowej) albo pod wpływem nacisku.
- Nośnik wiąże cząsteczkę, zmienia kształt i przenosi ją na drugą stronę – biernie (glukoza w dyfuzji wspomaganej) albo czynnie (pompa).
- Uniport przenosi jedną substancję, symport – dwie w tę samą stronę (np. Na⁺ i glukoza w jelicie), antyport – dwie w przeciwne strony (pompa sodowo-potasowa).
- Receptory błonowe wiążą cząsteczki sygnałowe (hormony, neuroprzekaźniki) i przekazują sygnał do wnętrza, nie wpuszczając samej cząsteczki.
2Pompa sodowo-potasowa
Jeden cykl pompy zużywa 1 ATP i przenosi 3 Na⁺ (jony sodu) na zewnątrz oraz 2 K⁺ (jony potasu) do wnętrza
- Pompa to ATP-aza Na⁺/K⁺ – białko, które samo rozkłada ATP. Zużywa energię bezpośrednio, więc prowadzi transport aktywny pierwotny.
- Pompa utrzymuje dużo Na⁺ na zewnątrz i dużo K⁺ wewnątrz komórki. To podstawa potencjału błonowego (różnicy ładunków po obu stronach błony, ok. −70 mV w neuronie), wykorzystywanego w impulsie nerwowym (szczegóły w dalszych klasach).
- Transport aktywny wtórny: sód wraca do komórki zgodnie ze swoim gradientem, a symporter „przy okazji” wciąga glukozę wbrew jej gradientowi. ATP zużyła wcześniej pompa, a nie symporter.
Odwracanie stosunku jonów w pompie. Na zewnątrz wychodzą 3 Na⁺, do wnętrza wchodzą 2 K⁺.
Czym różni się białko kanałowe od pompy?
Pompy przenoszą jony wbrew gradientowi kosztem ATP.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Tonoplast
- Wakuolę roślinną otacza jedna błona – tonoplast. Woda przechodzi przez niego osmotycznie (m.in. akwaporynami), a jony i cukry przez białka transportujące. Dzięki temu wakuola gromadzi wodę i substancje zapasowe oraz utrzymuje turgor. W roztworze hipertonicznym wakuola traci wodę i protoplast odstaje od ściany – to plazmoliza.
✎Ściąga: Białka transportujące, transport aktywny wtórny i tonoplast
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Jeden cykl pompy zużywa 1 ATP i przenosi 3 Na⁺ (jony sodu) na zewnątrz oraz 2 K⁺ (jony potasu) do wnętrza
- Białka kanałowe tworzą pory, przez które substancje przechodzą biernie zgodnie z gradientem. Akwaporyny to kanały dla wody. Kanał jest selektywny (przepuszcza określone jony) i często bramkowany: otwiera się po zmianie napięcia, po związaniu ligandu (cząsteczki sygnałowej) albo pod wpływem nacisku.
- Nośnik wiąże cząsteczkę, zmienia kształt i przenosi ją na drugą stronę – biernie (glukoza w dyfuzji wspomaganej) albo czynnie (pompa).
- Uniport przenosi jedną substancję, symport – dwie w tę samą stronę (np. Na⁺ i glukoza w jelicie), antyport – dwie w przeciwne strony (pompa sodowo-potasowa).
- Receptory błonowe wiążą cząsteczki sygnałowe (hormony, neuroprzekaźniki) i przekazują sygnał do wnętrza, nie wpuszczając samej cząsteczki.
- Transport aktywny wtórny: sód wraca do komórki zgodnie ze swoim gradientem, a symporter „przy okazji” wciąga glukozę wbrew jej gradientowi. ATP zużyła wcześniej pompa, a nie symporter.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Ile jonów sodu i potasu przenosi pompa Na⁺/K⁺ w jednym cyklu?
- A3 Na⁺ do wnętrza i 2 K⁺ na zewnątrz
- B1 Na⁺ na zewnątrz i 1 K⁺ do wnętrza
- C3 Na⁺ na zewnątrz i 2 K⁺ do wnętrza
- D2 Na⁺ na zewnątrz i 3 K⁺ do wnętrza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 3 Na⁺ na zewnątrz i 2 K⁺ do wnętrza – Na jeden cykl zużywa jedną cząsteczkę ATP.
Jak nazywają się kanały białkowe dla wody?
- Aakwaporyny
- Bcykliny
- Ckinazy
- Dpompy protonowe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: akwaporyny – Umożliwiają szybki przepływ wody przez błonę.
Jak nazywa się transport dwóch substancji w tym samym kierunku przez jedno białko?
- Aantyport
- Bsymport
- Cegzocytoza
- Duniport
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: symport – Przykładem jest wspólny transport Na⁺ i glukozy.
Na czym polega transport aktywny wtórny?
- Abezpośrednio rozkłada ATP przy każdym przeniesieniu cząsteczki
- Bpolega na pochłanianiu cząstek stałych przez błonę
- Cwykorzystuje gradient jonów (np. Na⁺) wytworzony wcześniej przez pompę
- Dzachodzi tylko zgodnie z gradientem stężeń
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: wykorzystuje gradient jonów (np. Na⁺) wytworzony wcześniej przez pompę – Sód wraca zgodnie z gradientem i „ciągnie” glukozę wbrew jej gradientowi.
Czym różni się białko kanałowe od pompy?
- Akanał przenosi tylko cząstki stałe
- Bpompa działa zgodnie z gradientem
- Ckanał prowadzi transport bierny, pompa czynny
- Dkanał zużywa ATP, pompa nie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: kanał prowadzi transport bierny, pompa czynny – Pompy przenoszą jony wbrew gradientowi kosztem ATP.
Czym jest tonoplast?
- Abłoną otaczającą wakuolę roślinną
- Bścianą komórkową roślin
- Cbłoną otoczki jądrowej
- Dbiałkiem cytoszkieletu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: błoną otaczającą wakuolę roślinną – Reguluje przepływ wody i substancji między cytozolem a wakuolą.
Co stanie się z gradientem jonów Na⁺ i K⁺, gdy w komórce zabraknie ATP?
- Anie zmieni się, bo kanały nie potrzebują ATP
- Bwzrośnie, bo kanały zostaną zablokowane
- Codwróci się, a Na⁺ wejdzie do wnętrza wbrew gradientowi
- Dstopniowo zaniknie, bo pompa Na⁺/K⁺ przestanie działać
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: stopniowo zaniknie, bo pompa Na⁺/K⁺ przestanie działać – Gradienty utrzymuje transport aktywny, a jony przenikają przez kanały zgodnie z gradientem.
Którego jonu jest więcej we wnętrzu komórki w stanie spoczynku?
- ACl⁻
- BK⁺
- CNa⁺
- DCa²⁺
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: K⁺ – Pompa Na⁺/K⁺ wprowadza potas do komórki, a sód wyrzuca na zewnątrz.
Cały dział „Komórka”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.