1Teoria komórkowa
- Komórka to podstawowa jednostka budowy i działania organizmów. Teoria komórkowa mówi: organizmy są zbudowane z komórek, komórka jest podstawową jednostką życia, a nowe komórki powstają tylko z istniejących (R. Virchow). Wirusy nie mają budowy komórkowej.
2Komórka eukariotyczna
- Komórka eukariotyczna (rośliny, zwierzęta, grzyby, protisty) ma jądro i organelle, czyli wyspecjalizowane „działy” komórki.
- Jądro przechowuje DNA i steruje komórką. Otacza je otoczka jądrowa z dwóch błon z porami, przez które przechodzą RNA i białka. W środku jest chromatyna (DNA z białkami) i jąderko, w którym powstaje rRNA i składane są podjednostki rybosomów.
- Rybosomy to miejsce syntezy białek. Nie mają błony.
- Mitochondrium to „elektrownia”: zachodzą w nim główne etapy oddychania tlenowego i powstaje większość ATP (adenozynotrifosforanu – komórkowej „waluty energii”).
| Organellum | Co robi | Błona |
|---|---|---|
| chloroplast | fotosynteza (rośliny, glony, samożywne protisty, np. euglena) | 2 błony |
| ER szorstkie | na jego rybosomach powstają białka, które ER transportuje | 1 błona |
| ER gładkie | synteza lipidów, usuwanie toksyn | 1 błona |
| aparat Golgiego | modyfikuje, sortuje i pakuje białka i lipidy w pęcherzyki | 1 błona |
| lizosom | enzymy trawiące zbędne lub zużyte składniki | 1 błona |
| wakuola | magazyn wody i substancji; duża wakuola roślin utrzymuje turgor (jędrność) | 1 błona |
| cytoszkielet | kształt komórki, ruch, transport w środku, rozdział chromosomów | brak błony |
Jądro, mitochondria i chloroplasty mają otoczkę z dwóch błon; rybosomy i cytoszkielet nie mają błony wcale
„Chloroplasty są tylko u roślin”
Mają je też glony i samożywne protisty, np. euglena.
W której organelli zachodzą główne etapy oddychania tlenowego i powstaje większość ATP?
Mitochondrium to „elektrownia” komórki.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Tylko rozszerzenie (ZR): komórka prokariotyczna
- Prokarionty (bakterie, archeowce) nie mają jądra ani organelli błonowych. Koliste DNA leży w cytoplazmie w nukleoidzie, a często są też plazmidy – małe, dodatkowe kółka DNA.
| Cecha | Prokariotyczna | Eukariotyczna |
|---|---|---|
| materiał genetyczny | koliste DNA w nukleoidzie, często plazmidy | liniowe DNA w jądrze z otoczką |
| organelle błonowe | brak | są |
| rybosomy | 70S (mniejsze) | 80S w cytoplazmie |
| wielkość | zwykle 1–10 µm | zwykle 10–100 µm |
- S to jednostka opisująca, jak szybko cząstka opada podczas wirowania, a µm (mikrometr) to milionowa część metra.
✎Ściąga: Budowa komórki prokariotycznej i eukariotycznej
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Jądro, mitochondria i chloroplasty mają otoczkę z dwóch błon; rybosomy i cytoszkielet nie mają błony wcale
- Komórka to podstawowa jednostka budowy i działania organizmów. Teoria komórkowa mówi: organizmy są zbudowane z komórek, komórka jest podstawową jednostką życia, a nowe komórki powstają tylko z istniejących (R. Virchow). Wirusy nie mają budowy komórkowej.
- Jądro przechowuje DNA i steruje komórką. Otacza je otoczka jądrowa z dwóch błon z porami, przez które przechodzą RNA i białka. W środku jest chromatyna (DNA z białkami) i jąderko, w którym powstaje rRNA i składane są podjednostki rybosomów.
- Rybosomy to miejsce syntezy białek. Nie mają błony.
- Mitochondrium to „elektrownia”: zachodzą w nim główne etapy oddychania tlenowego i powstaje większość ATP (adenozynotrifosforanu – komórkowej „waluty energii”).
- Prokarionty (bakterie, archeowce) nie mają jądra ani organelli błonowych. Koliste DNA leży w cytoplazmie w nukleoidzie, a często są też plazmidy – małe, dodatkowe kółka DNA.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
W której organelli zachodzą główne etapy oddychania tlenowego i powstaje większość ATP?
- Aw lizosomie
- Bw aparacie Golgiego
- Cw jąderku
- Dw mitochondrium
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: w mitochondrium – Mitochondrium to „elektrownia” komórki.
[ZR] Gdzie znajduje się DNA komórki bakteryjnej?
- Aw nukleoidzie w cytoplazmie
- Bw jądrze komórkowym
- Cw wakuoli
- Dw aparacie Golgiego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: w nukleoidzie w cytoplazmie – Bakterie nie mają jądra, ich koliste DNA leży w cytoplazmie.
Które organizmy, oprócz roślin, mają chloroplasty?
- Awszystkie zwierzęta
- Bgrzyby kapeluszowe
- Cglony i samożywne protisty, np. euglena
- Dbakterie chorobotwórcze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: glony i samożywne protisty, np. euglena – Chloroplasty ma każdy fotosyntetyzujący eukariont.
Jaką funkcję pełni gładkie retikulum endoplazmatyczne?
- Asyntezę białek na rybosomach
- Bsyntezę lipidów i usuwanie toksyn
- Cwytwarzanie ATP
- Dtrawienie wewnątrzkomórkowe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: syntezę lipidów i usuwanie toksyn – Białka powstają na rybosomach szorstkiego ER.
Które organellum modyfikuje i pakuje białka do pęcherzyków?
- Alizosom
- Bmitochondrium
- Cjąderko
- Daparat Golgiego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: aparat Golgiego – Aparat Golgiego sortuje i wysyła substancje do miejsca przeznaczenia.
Przez co RNA wydostaje się z jądra do cytoplazmy?
- Aprzez lizosomy
- Bprzez pory w otoczce jądrowej
- Cprzez jąderko
- Dprzez ścianę komórkową
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: przez pory w otoczce jądrowej – Otoczka jądrowa ma dwie błony z porami.
Które twierdzenie należy do teorii komórkowej?
- Akażda komórka ma jądro
- Bkomórki powstają samorzutnie z materii nieożywionej
- Cwirusy są najprostszymi komórkami
- Dkażda komórka powstaje z innej komórki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: każda komórka powstaje z innej komórki – To zasada sformułowana przez R. Virchowa.
[ZR] Jakie rybosomy występują w cytoplazmie komórki bakterii?
- A80S
- B60S
- C70S
- D90S
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 70S – Eukarionty mają w cytoplazmie rybosomy 80S.
Cały dział „Komórka”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.