1Dzietność
- Współczynnik dzietności (TFR) to przeciętna liczba dzieci, które urodzi jedna kobieta w ciągu życia (w wieku rozrodczym 15–49 lat), jeśli utrzymają się obecne warunki.
- Poziom zastępowalności pokoleń to ok. 2,1. Poniżej tej wartości pokolenie dzieci jest mniej liczne niż pokolenie rodziców (bez migracji ludność z czasem się kurczy).
- Przykłady: Niger ok. 6, świat ok. 2,25, Polska ok. 1,1 (GUS), Korea Południowa ok. 0,75 – najmniej na świecie (2024 r.).
2Co wpływa na dzietność
| Czynnik | Jak działa |
|---|---|
| religia i tradycja | często sprzyjają większej liczbie dzieci |
| status i wykształcenie kobiet | dłuższa nauka i praca kobiet oznaczają zwykle późniejsze i mniej liczne rodziny |
| urbanizacja | w mieście dzieci kosztują więcej i nie pomagają w gospodarstwie |
| koszty wychowania | drogie mieszkania i edukacja zniechęcają do kolejnych dzieci |
| polityka państwa | zachęty albo ograniczenia, np. Francja i Chiny |
| wiek zawierania małżeństw | późniejszy oznacza mniej dzieci |
Co oznacza współczynnik dzietności?
TFR mówi, ile dzieci przeciętnie urodzi kobieta, a liczba urodzeń na 1000 mieszkańców to współczynnik urodzeń.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Przykłady polityki i modeli rodziny
- Polityka jednego dziecka w Chinach (1979–2015) ograniczała liczbę urodzeń. Później pozwolono na dwoje (2016), a potem troje dzieci (2021), ale dzietność nadal jest bardzo niska.
- Zachęty rodzinne we Francji (świadczenia, ulgi podatkowe, tania opieka nad dziećmi) mają ułatwić rodzicom pracę i wychowanie dzieci.
- Model wielodzietny dominuje w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie dzieci pomagają w gospodarstwie i zapewniają opiekę rodzicom na starość. Model z jednym lub dwojgiem dzieci przeważa w Europie i Azji Wschodniej.
Dzietność poniżej 2,1 nie zawsze od razu zmniejsza liczbę ludności, bo znaczenie mają też migracje i struktura wieku. W dłuższym czasie prowadzi jednak do starzenia się społeczeństwa.
Zrzucanie wszystkiego na jeden czynnik, np. tylko na pieniądze. Dzietność zależy od wielu rzeczy naraz: kultury, wykształcenia, kosztów i polityki.
✎Ściąga: Dzietność i model rodziny
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Dzietność poniżej 2,1 nie zawsze od razu zmniejsza liczbę ludności, bo znaczenie mają też migracje i struktura wieku. W dłuższym czasie prowadzi jednak do starzenia się społeczeństwa.
- Współczynnik dzietności (TFR) to przeciętna liczba dzieci, które urodzi jedna kobieta w ciągu życia (w wieku rozrodczym 15–49 lat), jeśli utrzymają się obecne warunki.
- Polityka jednego dziecka w Chinach (1979–2015) ograniczała liczbę urodzeń. Później pozwolono na dwoje (2016), a potem troje dzieci (2021), ale dzietność nadal jest bardzo niska.
- Zachęty rodzinne we Francji (świadczenia, ulgi podatkowe, tania opieka nad dziećmi) mają ułatwić rodzicom pracę i wychowanie dzieci.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Co oznacza współczynnik dzietności?
- ALiczbę dzieci w kraju
- BLiczbę urodzeń na 1000 mieszkańców
- COdsetek dzieci w populacji
- DPrzeciętną liczbę dzieci, które urodzi jedna kobieta
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Przeciętną liczbę dzieci, które urodzi jedna kobieta – TFR mówi, ile dzieci przeciętnie urodzi kobieta, a liczba urodzeń na 1000 mieszkańców to współczynnik urodzeń.
Jaka wartość dzietności zapewnia zastępowalność pokoleń?
- AOk. 2,1
- BOk. 3,5
- COk. 1,0
- DOk. 1,5
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Ok. 2,1 – Przy ok. 2,1 dziecka na kobietę pokolenie dzieci zastępuje pokolenie rodziców.
W Polsce dzietność wynosi ok. 1,1 (2024 r.). Co to oznacza?
- AJest równa poziomowi zastępowalności
- BW Polsce rodzi się więcej dzieci niż w Nigrze
- CLudność szybko rośnie
- DJest poniżej poziomu zastępowalności pokoleń
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Jest poniżej poziomu zastępowalności pokoleń – Wartość 1,1 jest dużo niższa niż 2,1.
Który czynnik zwykle obniża dzietność?
- AWyższe wykształcenie kobiet
- BDuża liczba pracujących w rolnictwie rodzinnym
- CSilne tradycje wielodzietności
- DNiski poziom urbanizacji
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Wyższe wykształcenie kobiet – Dłuższa nauka i praca kobiet oznaczają zwykle późniejsze i mniej liczne rodziny.
Kiedy obowiązywała polityka jednego dziecka w Chinach?
- AW latach 1949–1979
- BOd 2021 r.
- CW latach 2016–2021
- DW latach 1979–2015
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: W latach 1979–2015 – Polityka jednego dziecka trwała od 1979 do 2015 r., potem pozwolono na dwoje, a od 2021 r. na troje dzieci.
Gdzie dominuje model wielodzietny?
- AW Europie Zachodniej
- BW Afryce Subsaharyjskiej
- CW Azji Wschodniej
- DW Ameryce Północnej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: W Afryce Subsaharyjskiej – W wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej kobieta rodzi średnio 4–6 dzieci.
Które państwo ma najniższą dzietność na świecie (ok. 0,75 w 2024 r.)?
- AKorea Południowa
- BNiger
- CFrancja
- DIndie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Korea Południowa – Korea Południowa ma dzietność poniżej 1, a Niger – jedną z najwyższych na świecie, ok. 6.
Jak urbanizacja wpływa na dzietność?
- APodnosi ją, bo w mieście jest więcej szkół
- BZwykle ją podnosi
- CZwykle ją obniża, bo wychowanie dzieci w mieście kosztuje więcej
- DNie ma na nią wpływu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Zwykle ją obniża, bo wychowanie dzieci w mieście kosztuje więcej – W mieście dzieci nie pomagają w gospodarstwie, a koszty życia są wyższe.
Cały dział „Ludność i migracje”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.