1Przyrost naturalny
- Współczynnik urodzeń to liczba urodzeń żywych na 1000 mieszkańców, a współczynnik zgonów – liczba zgonów na 1000 mieszkańców. Podaje się je w promilach (‰).
- Współczynnik przyrostu naturalnego: Pn = U − Z przez L · 1000‰, gdzie U – urodzenia żywe w roku, Z – zgony w roku, L – liczba ludności.
- Przykład. Dane: L = 2 mln, U = 30 tys., Z = 18 tys. Wzór: Pn = U − Z przez L · 1000‰.
- Obliczenia: 30 000 − 18 000 przez 2 000 000 · 1000 = 6. Odpowiedź: Pn = 6‰.
- Wartość bezwzględna (osoby) to co innego niż względna (‰). W Polsce w 2024 r. urodziło się ok. 252 tys. dzieci, a zmarło ok. 409 tys. osób, więc przyrost wyniósł ok. −157 tys. osób, czyli ok. −4‰ (GUS).
2Przejście demograficzne
- Etap I: urodzenia i zgony wysokie, przyrost niski. Etap II: zgony spadają, a urodzenia są nadal wysokie, więc trwa eksplozja demograficzna. Etap III: spadają urodzenia. Etap IV: oba współczynniki niskie. Etap V: urodzeń jest mniej niż zgonów, czyli regres demograficzny (ujemny przyrost naturalny, zwykle przy dzietności poniżej 2,1).
- Liczba etapów zależy od podręcznika, ważny jest sens zmian.
- Eksplozja: Afryka Subsaharyjska, np. Niger. Regres: Japonia, Polska, Ukraina, Bułgaria.
Co to jest regres demograficzny?
W regresie zgonów jest więcej niż urodzeń.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Skutki
- Eksplozji: presja na żywność, szkoły, rynek pracy i migracje.
- Regresu: starzenie się, niedobór pracowników, większe obciążenie systemu emerytalnego.
- Skala: na świecie żyje ok. 8,2 mld osób, a globalna dzietność to ok. 2,25 (ONZ, WPP 2024).
Eksplozja demograficzna bierze się z różnicy między wysokimi urodzeniami a szybko spadającymi zgonami, a nie z samych wysokich urodzeń.
Mylenie przyrostu naturalnego z rzeczywistym. Przyrost rzeczywisty to przyrost naturalny plus saldo migracji. Drugi błąd: zapominanie o mnożeniu przez 1000.
✎Ściąga: Ruch naturalny i przejście demograficzne
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Eksplozja demograficzna bierze się z różnicy między wysokimi urodzeniami a szybko spadającymi zgonami, a nie z samych wysokich urodzeń.
- Współczynnik urodzeń to liczba urodzeń żywych na 1000 mieszkańców, a współczynnik zgonów – liczba zgonów na 1000 mieszkańców. Podaje się je w promilach (‰).
- Współczynnik przyrostu naturalnego: Pn = U − Z przez L · 1000‰, gdzie U – urodzenia żywe w roku, Z – zgony w roku, L – liczba ludności.
- Obliczenia: 30 000 − 18 000 przez 2 000 000 · 1000 = 6. Odpowiedź: Pn = 6‰.
- Eksplozji: presja na żywność, szkoły, rynek pracy i migracje.
- Regresu: starzenie się, niedobór pracowników, większe obciążenie systemu emerytalnego.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Który wzór opisuje współczynnik przyrostu naturalnego?
- AU − Z przez L · 1000‰
- BU − Z przez U · 100%
- CU + Z przez L · 1000‰
- DL przez U − Z
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: U − Z przez L · 1000‰ – To różnica urodzeń i zgonów odniesiona do liczby ludności i przeliczona na 1000 mieszkańców.
Ludność 2 mln, urodzenia 30 tys., zgony 18 tys. Ile wynosi przyrost naturalny?
- A6‰
- B0,6‰
- C12‰
- D24‰
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 6‰ – 30 000 − 18 000 przez 2 000 000 · 1000 = 6‰, a 24‰ wychodzi po dodaniu zgonów zamiast odjęcia.
Co opisuje eksplozja demograficzna?
- AWzrost migracji do miast
- BSpadek liczby ludności
- CWzrost liczby zgonów
- DSzybki wzrost ludności przy spadających zgonach i nadal wysokich urodzeniach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Szybki wzrost ludności przy spadających zgonach i nadal wysokich urodzeniach – W etapie II zgony spadają szybciej niż urodzenia, więc różnica między nimi rośnie.
Co to jest regres demograficzny?
- ADodatnie saldo migracji
- BSzybki wzrost urodzeń
- CSpadek zgonów przy wysokich urodzeniach
- DUjemny przyrost naturalny, urodzeń mniej niż zgonów
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Ujemny przyrost naturalny, urodzeń mniej niż zgonów – W regresie zgonów jest więcej niż urodzeń.
W Polsce w 2024 r. urodziło się ok. 252 tys. dzieci, a zmarło ok. 409 tys. osób. Jaki był przyrost naturalny?
- AOk. +157 tys. osób
- BOk. +661 tys. osób
- COk. −157 tys. osób
- DOk. −409 tys. osób
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Ok. −157 tys. osób – 252 tys. − 409 tys. = −157 tys., czyli przyrost ujemny.
Jaki jest skutek eksplozji demograficznej?
- ANiedobór siły roboczej
- BStarzenie się ludności
- CPresja na żywność, szkoły i rynek pracy
- DWysokie obciążenie emerytur
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Presja na żywność, szkoły i rynek pracy – Szybki wzrost liczby młodych ludzi zwiększa potrzeby, a pozostałe odpowiedzi to skutki regresu.
Jaki jest skutek regresu demograficznego?
- AStarzenie się i niedobór siły roboczej
- BPrzeludnienie
- CBrak miejsc w szkołach
- DRosnąca liczba dzieci
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Starzenie się i niedobór siły roboczej – Mało urodzeń oznacza starsze społeczeństwo i mniej pracowników.
Czym różni się przyrost rzeczywisty od naturalnego?
- AUwzględnia też saldo migracji
- BPodaje się go w os./km²
- CLiczy tylko zgony
- DLiczy tylko urodzenia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Uwzględnia też saldo migracji – Przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny + saldo migracji.
Cały dział „Ludność i migracje”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.