1Skąd to „po matce”
- DNA mitochondriów i plastydów (np. chloroplastów) leży w cytoplazmie. Przy zapłodnieniu plemnik wnosi niemal samo jądro, a cytoplazmę z organellami zapewnia komórka jajowa, więc geny pozajądrowe dziedziczą się zwykle w linii żeńskiej.
- Nie dają stosunków mendlowskich: organelle nie segregują w mejozie jak chromosomy, a zygota dostaje je zwykle tylko od matki.
- Komórka ma wiele kopii mtDNA i tylko część z nich może być zmutowana (heteroplazmia). Od udziału zmutowanych kopii zależy nasilenie objawów, więc chore rodzeństwo bywa chore w różnym stopniu.
2Przykłady
- Choroby mitochondrialne u człowieka: matka z mutacją mtDNA przekazuje ją dzieciom (synom i córkom), a chory ojciec zwykle nie przekazuje jej nikomu.
- Pstrolistność u dziwaczka (Mirabilis jalapa): barwa liści zależy od plastydów w komórce jajowej rośliny macierzystej. Matka z gałęzi zielonej daje potomstwo zielone, nawet jeśli pyłek pochodzi z gałęzi pstrej.
Dlaczego geny mitochondrialne dziedziczą się zwykle po matce?
Zapłodnienie wnosi głównie jądro plemnika.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Nie pomyl ze sprzężeniem z chromosomem X
- Cecha sprzężona z X leży w jądrze na chromosomie X i ma wzór: chory ojciec przekazuje allel wszystkim córkom (nosicielki), a synom nie, bo synowie dostają od niego Y. Przy dziedziczeniu mitochondrialnym chory ojciec nie przekazuje cechy nikomu, a chora matka – wszystkim dzieciom.
| Cecha | Recesywna sprzężona z X | Mitochondrialna |
|---|---|---|
| Kto przekazuje allel | matka i ojciec | tylko matka |
| Chory ojciec (zdrowa matka) | córki nosicielki, synowie zdrowi | wszystkie dzieci zdrowe |
| Chora matka (zdrowy ojciec) | wszyscy synowie chorzy, córki nosicielki | wszystkie dzieci mogą chorować |
Dziedziczenie pozajądrowe = geny w organellach (mitochondria, plastydy), zwykle po matce.
„Po matce” nie znaczy „sprzężone z X” – tam synowie dostają cechę od matki, a ojciec przekazuje ją córkom.
✎Ściąga: Dziedziczenie pozajądrowe
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Dziedziczenie pozajądrowe = geny w organellach (mitochondria, plastydy), zwykle po matce.
- DNA mitochondriów i plastydów (np. chloroplastów) leży w cytoplazmie. Przy zapłodnieniu plemnik wnosi niemal samo jądro, a cytoplazmę z organellami zapewnia komórka jajowa, więc geny pozajądrowe dziedziczą się zwykle w linii żeńskiej.
- Choroby mitochondrialne u człowieka: matka z mutacją mtDNA przekazuje ją dzieciom (synom i córkom), a chory ojciec zwykle nie przekazuje jej nikomu.
- Pstrolistność u dziwaczka (Mirabilis jalapa): barwa liści zależy od plastydów w komórce jajowej rośliny macierzystej. Matka z gałęzi zielonej daje potomstwo zielone, nawet jeśli pyłek pochodzi z gałęzi pstrej.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Dlaczego geny mitochondrialne dziedziczą się zwykle po matce?
- ADNA mitochondrialne leży na chromosomie X
- BCytoplazmę z organellami zapewnia komórka jajowa
- CMitochondria są tylko w komórkach żeńskich
- DPlemnik zawiera więcej mitochondriów niż jajo
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Cytoplazmę z organellami zapewnia komórka jajowa – Zapłodnienie wnosi głównie jądro plemnika.
Mężczyzna ma chorobę mitochondrialną, jego żona jest zdrowa. Co z dziećmi?
- AZwykle wszystkie są zdrowe
- BWszystkie córki chore
- CWszyscy synowie chorzy
- DPołowa dzieci chora
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Zwykle wszystkie są zdrowe – Mitochondria dzieci pochodzą z komórki jajowej matki.
Kobieta ma mutację mtDNA (wszystkie mitochondria zmutowane). Jakie jest ryzyko u jej dziecka?
- ATylko synowie
- BZero, bo cecha jest recesywna
- CTylko córki
- DMoże być chore każde dziecko, córka i syn
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Może być chore każde dziecko, córka i syn – Dziecko dostaje mitochondria od matki niezależnie od płci.
Dziwaczek – matka z gałęzi zielonej, pyłek z gałęzi pstrej. Jakie będzie potomstwo?
- AZielone
- BPstre
- CZielone, pstre i białe w stosunku 1:2:1
- DBiałe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Zielone – Plastydy dziedziczą się z komórki jajowej, a pyłek ich prawie nie wnosi.
Co odróżnia dziedziczenie mitochondrialne od recesywnego sprzężonego z X?
- APrzekazywana jest tylko synom
- BCecha występuje tylko u mężczyzn
- CChory ojciec nie przekazuje cechy żadnemu dziecku
- DZależy od crossing-over
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Chory ojciec nie przekazuje cechy żadnemu dziecku – W sprzężeniu z X chory ojciec daje allel córkom, a w mitochondrialnym nie przekazuje nic.
Który fragment komórki zawiera DNA pozajądrowy?
- AMitochondrium
- BAparat Golgiego
- CRybosom
- DLizosom
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Mitochondrium – Własny DNA mają mitochondria i plastydy.
W rodowodzie chora matka ma 4 chorych dzieci, a chory ojciec – 3 zdrowe. Który wzór pasuje?
- ASprzężone z Y
- BAutosomalne dominujące
- CDziedziczenie mitochondrialne
- DAutosomalne recesywne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Dziedziczenie mitochondrialne – Chorzy w linii żeńskiej – cecha zależna od mtDNA.
Dlaczego dziedziczenie pozajądrowe nie daje stosunków mendlowskich?
- AW organellach brak DNA
- BOrganelli nie rozdziela się po równo jak chromosomów i dziedziczą się z jednej strony
- CDNA organelli ulega crossing-over z jądrowym
- DMitochondria dzielą się mejotycznie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Organelli nie rozdziela się po równo jak chromosomów i dziedziczą się z jednej strony – Brak mejotycznej segregacji organelli i dziedziczenie z cytoplazmy jaja.
Cały dział „Dziedziczenie cech”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.