1Chromosomowa teoria dziedziczenia (Morgan)
- Geny leżą liniowo na chromosomach. Geny na jednym chromosomie tworzą grupę sprzężeń i dziedziczą się razem. Crossing-over w profazie I mejozy może przerwać sprzężenie – powstają gamety rekombinacyjne.
- Niezależne dziedziczenie (geny na różnych chromosomach) daje 1:1:1:1 w krzyżówce testowej. Dla genów sprzężonych przeważają potomkowie rodzicielscy (parentalni), a rekombinanty są mniej liczne.
- Liczba grup sprzężeń = liczba par chromosomów homologicznych (n), np. groszek 2n = 14 → 7 grup.
- Układ cis (AB/ab) i trans (Ab/aB) decyduje, które gamety są rodzicielskie. Przy cis rodzicielskie są AB i ab, a rekombinacyjne Ab i aB; przy trans – odwrotnie.
2Częstość rekombinacji i cM
- Wzór: RF = liczba rekombinantów przez liczba wszystkich potomków·100%
- gdzie: RF – częstość rekombinacji (%); liczba rekombinantów – potomkowie z nowymi układami alleli (w krzyżówce testowej dwie najrzadsze klasy); liczba wszystkich potomków – suma wszystkich klas.
- 1% rekombinacji ≈ 1 cM (centymorgan, jednostka odległości na mapie). Maksymalnie RF = 50% – tyle, co przy niezależnym dziedziczeniu.
- Przykład. Dane: AB/ab × ab/ab dało 420 AaBb, 410 aabb, 90 Aabb, 80 aaBb. Wzór: RF jak wyżej. Obliczenia: wszystkich potomków 420 + 410 + 90 + 80 = 1000; rekombinanty (Aabb i aaBb) 90 + 80 = 170; RF = 170 przez 1000·100% = 17%. Odpowiedź: geny leżą w odległości 17 cM.
- Ograniczenie: przy dużych odległościach zdarzają się podwójne crossing-over, które przywracają układ rodzicielski, więc RF zaniża odległość.
Dlaczego mierzona częstość rekombinacji dla bardzo odległych genów jest mniejsza od rzeczywistej odległości?
Dwa crossing-over między genami nie zmieniają układu alleli, więc nie są wykrywane.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Mapa genetyczna
- Odległość genów jest proporcjonalna do RF. Kolejność ustalasz z trzech odległości: ta największa jest sumą dwóch pozostałych, a gen „w środku” leży pomiędzy.
- Przykład: A–B 10 cM, B–C 5 cM, A–C 15 cM. Skoro 10 + 5 = 15, to kolejność A – B – C, a B leży pomiędzy.
Im bliżej siebie leżą geny, tym rzadszy crossing-over między nimi i tym mniej rekombinantów.
Liczenie zawsze Aabb i aaBb jako rekombinantów. To prawda tylko w układzie cis; w trans rekombinanty to AaBb i aabb. Bierz dwie najrzadsze klasy – wtedy RF nie przekroczy 50%.
✎Ściąga: Sprzężenie i mapa genów
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Im bliżej siebie leżą geny, tym rzadszy crossing-over między nimi i tym mniej rekombinantów.
- Układ cis (AB/ab) i trans (Ab/aB) decyduje, które gamety są rodzicielskie. Przy cis rodzicielskie są AB i ab, a rekombinacyjne Ab i aB; przy trans – odwrotnie.
- Wzór: RF = liczba rekombinantów przez liczba wszystkich potomków·100%
- 1% rekombinacji ≈ 1 cM (centymorgan, jednostka odległości na mapie). Maksymalnie RF = 50% – tyle, co przy niezależnym dziedziczeniu.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Co tworzy grupę sprzężeń?
- AGeny kodujące to samo białko
- BWszystkie allele jednego genu
- CGeny leżące na jednym chromosomie
- DGeny na różnych chromosomach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Geny leżące na jednym chromosomie – Geny na jednym chromosomie dziedziczą się razem, o ile nie rozdzieli ich crossing-over.
W krzyżówce testowej genów sprzężonych potomkowie rodzicielscy:
- Aprzeważają liczebnie nad rekombinantami
- Bw ogóle nie powstają
- Cstanowią dokładnie 25%
- Dsą rzadsi niż rekombinanty
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: przeważają liczebnie nad rekombinantami – Crossing-over zachodzi tylko między częścią gamet, więc układy rodzicielskie są częstsze.
Z krzyżówki testowej uzyskano 1000 potomków, w tym 120 rekombinantów. Jaka jest odległość genów?
- A12 cM
- B120 cM
- C88 cM
- D1,2 cM
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 12 cM – RF = 120 przez 1000·100% = 12%, czyli 12 cM.
Geny A i B są oddalone o 8 cM. Ilu rekombinantów spodziewasz się wśród 500 potomków krzyżówki testowej?
- A400
- B8
- C40
- D80
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 40 – 8% z 500 to 0,08·500 = 40.
Odległości: A–B 10 cM, B–C 5 cM, A–C 15 cM. Który układ jest prawidłowy?
- AGeny leżą na różnych chromosomach
- BA – C – B
- CB – A – C
- DA – B – C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: A – B – C – Największa odległość (A–C) jest sumą pozostałych, więc B jest w środku.
Heterozygotę w układzie trans (Ab/aB) skrzyżowano z ab/ab i otrzymano: 46 Aabb, 44 aaBb, 6 AaBb, 4 aabb. Jaka jest odległość genów?
- A6 cM
- B50 cM
- C90 cM
- D10 cM
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 10 cM – W układzie trans rodzicielskie są Aabb i aaBb, rekombinanty to AaBb i aabb: 6 + 4 przez 100 · 100% = 10%, czyli 10 cM.
Dlaczego mierzona częstość rekombinacji dla bardzo odległych genów jest mniejsza od rzeczywistej odległości?
- ACrossing-over nie zachodzi w mejozie
- BRekombinanty giną w zygocie
- CGeny zmieniają chromosom
- DPodwójne crossing-over przywracają układ rodzicielski
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Podwójne crossing-over przywracają układ rodzicielski – Dwa crossing-over między genami nie zmieniają układu alleli, więc nie są wykrywane.
W krzyżówce testowej AaBb × aabb powstało: 45% AaBb, 45% aabb, 5% Aabb, 5% aaBb. Co z tego wynika?
- AGeny są oddalone o 90 cM
- BGeny leżą na różnych chromosomach
- CGeny dziedziczą się niezależnie
- DGeny są sprzężone i oddalone o 10 cM
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Geny są sprzężone i oddalone o 10 cM – Rekombinanty (Aabb, aaBb) stanowią 5% + 5% = 10%, więc RF = 10%.
Cały dział „Dziedziczenie cech”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.