1Rdzeń z III klasy
- Pokrewieństwo z naczelnymi i cechy odróżniające człowieka (dwunożność, duży mózg, narzędzia, mowa) są w III klasie, dz. 2.5. Tu chronologia.
- Uwaga na nazwy: człowiekowate (Hominidae) to dziś rodzina obejmująca człowieka i duże małpy człekokształtne (orangutany, goryle, szympansy); kopalne formy z tabeli należą do homininów – linii człowieka po oddzieleniu się od linii szympansa.
2Kolejność w czasie
| Takson | Mniej więcej kiedy | Cecha charakterystyczna |
|---|---|---|
| Ardipithecus ramidus | ok. 4,4 mln lat temu | dwunożność obok chwytnej stopy |
| Australopithecus afarensis | ok. 3,9–3 mln | dwunożność, mózg ok. 450 cm³ |
| Homo habilis | ok. 2,4–1,6 mln | narzędzia kamienne, mózg ok. 600 cm³ |
| Homo erectus | ok. 1,9 mln – 100 tys. | ogień, mózg ok. 900 cm³ |
| Homo neanderthalensis | ok. 400–40 tys. | krępa budowa, mózg ok. 1500 cm³ |
| Homo sapiens | od ok. 300 tys. | mózg ok. 1350 cm³, wysokie czoło |
- To przybliżone zakresy, bo daty przesuwają nowe odkrycia.
Która kolejność taksonów (od najstarszego) jest poprawna?
Chronologia idzie od ok. 4,4 mln lat do ok. 1,9 mln lat.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Jak czytać dane
- Dwunożność widać w kościach: otwór wielki czaszki leży pod czaszką, miednica jest krótka i szeroka, kręgosłup esowaty, stopa sklepiona.
- Pojemność mózgu rosła w linii człowieka, ale nie liniowo: neandertalczyk miał ją porównywalną lub większą niż H. sapiens. Zmiana nie oznacza wyższości.
- Gatunki bywały współczesne: neandertalczycy i H. sapiens współistnieli, a część populacji pozaafrykańskich ma ok. 1–2% DNA neandertalczyków.
Nie schodzimy od współczesnych małp, tylko mamy z nimi wspólnego przodka.
Układanie gatunków w prostą linię od australopiteka do człowieka. Rzeczywiste drzewo jest krzewiaste, a wiele gałęzi wymarło bez potomków – np. neandertalczyk to boczna gałąź, a nie przodek H. sapiens.
✎Ściąga: Ewolucja człowieka
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Nie schodzimy od współczesnych małp, tylko mamy z nimi wspólnego przodka.
- Dwunożność widać w kościach: otwór wielki czaszki leży pod czaszką, miednica jest krótka i szeroka, kręgosłup esowaty, stopa sklepiona.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Która kolejność taksonów (od najstarszego) jest poprawna?
- AH. habilis, A. afarensis, H. erectus, A. ramidus
- BA. afarensis, A. ramidus, H. habilis, H. erectus
- CA. ramidus, A. afarensis, H. habilis, H. erectus
- DH. erectus, H. habilis, A. afarensis, A. ramidus
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: A. ramidus, A. afarensis, H. habilis, H. erectus – Chronologia idzie od ok. 4,4 mln lat do ok. 1,9 mln lat.
Z którym gatunkiem wiąże się wytwarzanie narzędzi kamiennych w zestawieniu z listy?
- AAustralopithecus afarensis
- BHomo neanderthalensis
- CArdipithecus ramidus
- DHomo habilis
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Homo habilis – To cecha typowa dla H. habilis, jego nazwa oznacza człowieka zręcznego.
Który gatunek wiąże się z używaniem ognia w zestawieniu z listy?
- AAustralopithecus afarensis
- BArdipithecus ramidus
- CHomo habilis
- DHomo erectus
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Homo erectus – H. erectus miał też większy mózg niż poprzednicy.
Które cechy szkieletu świadczą o dwunożności?
- AWysoka grzebieniasta czaszka i duże kły
- BPłaska stopa bez sklepienia
- CCentralnie położony otwór wielki, krótka i szeroka miednica, esowaty kręgosłup
- DDługie przednie kończyny i chwytna stopa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Centralnie położony otwór wielki, krótka i szeroka miednica, esowaty kręgosłup – Takie cechy utrzymują tułów nad kończynami dolnymi.
Dane: mózg ok. 450 cm³ (A. afarensis), 600 (H. habilis), 900 (H. erectus), 1500 (H. neanderthalensis), 1350 (H. sapiens). Który wniosek jest poprawny?
- AWielkość mózgu świadczy o wyższości gatunku
- BNeandertalczyk jest przodkiem człowieka, bo ma największy mózg
- CPojemność mózgu zwiększała się w linii człowieka, ale nie zawsze liniowo
- DPojemność mózgu wzrastała liniowo do dziś
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Pojemność mózgu zwiększała się w linii człowieka, ale nie zawsze liniowo – Największy mózg ma neandertalczyk, więc trend nie jest prostą linią.
Które stwierdzenie o drzewie rodowym człowieka jest prawdziwe?
- AJest prostą linią od współczesnej małpy do człowieka
- BPrzypomina krzew z wieloma gałęziami, z których część wymarła
- CKażdy kopalny gatunek jest bezpośrednim przodkiem człowieka
- DJest drabiną, na której kolejne gatunki są coraz doskonalsze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Przypomina krzew z wieloma gałęziami, z których część wymarła – Znamy wiele gatunków równoległych w czasie.
Czy człowiek pochodzi od dzisiejszego szympansa?
- ATak, szympans jest bezpośrednim przodkiem
- BTak, ale tylko szympans bonobo
- CNie, człowiek i szympans mają wspólnego przodka
- DNie, bo są zupełnie niespokrewnione
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Nie, człowiek i szympans mają wspólnego przodka – Współczesne gatunki są końcami różnych gałęzi, a nie przodkami.
Neandertalczycy i H. sapiens
- AH. sapiens pochodzi od neandertalczyka
- Bwspółistnieli, a część ludzi ma ok. 1–2% DNA neandertalczyków
- Cnigdy się nie spotkali
- Dsą tym samym gatunkiem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: współistnieli, a część ludzi ma ok. 1–2% DNA neandertalczyków – Dane DNA wskazują na krzyżowanie w historii populacji pozaafrykańskich.
Cały dział „Ewolucja”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.