1Co już masz
- Czynniki mutagenne i ogólne pojęcie transformacji nowotworowej opisaliśmy w klasie II, w temacie „Mutacje i choroby genetyczne”. Tu: geny, które mogą wyłączyć kontrolę podziałów.
2Mutageny
- Fizyczne (promieniowanie UV i jonizujące, np. rentgenowskie), chemiczne (np. benzo[a]piren z dymu tytoniowego, azotyny), biologiczne (wirusy onkogenne, np. HPV i HBV). Mutagen zwiększa ryzyko zmian DNA, ale nie oznacza pewności choroby.
- Ryzyko zmniejszasz: nie palisz, chronisz skórę przed UV, szczepisz się przeciw HPV i WZW B, robisz badania profilaktyczne.
Który czynnik jest mutagenem biologicznym?
HPV to wirus onkogenny; UV i promieniowanie rentgenowskie to mutageny fizyczne, a benzo[a]piren – chemiczny.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Geny związane z nowotworami
- Protoonkogeny – normalnie pobudzają podział komórek we właściwym momencie. Po mutacji stają się onkogenami i nadmiernie pobudzają podziały („gaz do dechy”). Zwykle wystarcza zmiana jednego allelu.
- Geny supresorowe (np. TP53) – hamują podziały i indukują apoptozę w razie uszkodzenia DNA („hamulec”). Żeby zniknął „hamulec”, zwykle muszą zostać uszkodzone oba allele.
- Geny naprawy DNA – uszkodzone zwiększają tempo kolejnych mutacji.
- Transformacja nowotworowa wymaga zwykle wielu mutacji w różnych genach, które nagromadzają się w linii komórkowej – dlatego ryzyko rośnie z wiekiem.
4Apoptoza
- Apoptoza to zaprogramowana śmierć komórki: niezbędna w rozwoju (np. zanik błon międzypalcowych) i do usuwania uszkodzonych komórek. Jej zaburzenie sprzyja nowotworom, bo komórki z błędami przeżywają.
| Gen | Normalna funkcja | Po mutacji |
|---|---|---|
| Protoonkogen | pobudza podział | onkogen – nadmierne podziały |
| Gen supresorowy (TP53) | hamuje podział, indukuje apoptozę | brak hamulca |
| Gen naprawy DNA | naprawia uszkodzenia | rosnące tempo mutacji |
Nowotwór = nadmiar „gazu” (onkogeny) + brak „hamulców” (supresory) + błędy naprawy + unik apoptozy.
Onkogen to nie osobny gen z zewnątrz – to zmutowany lub nadmiernie aktywny protoonkogen własnej komórki.
Dlaczego ryzyko nowotworu rośnie z wiekiem?
Transformacja nowotworowa zwykle następuje po kilku mutacjach, które potrzebują czasu.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Mutageny i nowotwory
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Nowotwór = nadmiar „gazu” (onkogeny) + brak „hamulców” (supresory) + błędy naprawy + unik apoptozy.
- Fizyczne (promieniowanie UV i jonizujące, np. rentgenowskie), chemiczne (np. benzo[a]piren z dymu tytoniowego, azotyny), biologiczne (wirusy onkogenne, np. HPV i HBV). Mutagen zwiększa ryzyko zmian DNA, ale nie oznacza pewności choroby.
- Protoonkogeny – normalnie pobudzają podział komórek we właściwym momencie. Po mutacji stają się onkogenami i nadmiernie pobudzają podziały („gaz do dechy”). Zwykle wystarcza zmiana jednego allelu.
- Geny supresorowe (np. TP53) – hamują podziały i indukują apoptozę w razie uszkodzenia DNA („hamulec”). Żeby zniknął „hamulec”, zwykle muszą zostać uszkodzone oba allele.
- Geny naprawy DNA – uszkodzone zwiększają tempo kolejnych mutacji.
- Transformacja nowotworowa wymaga zwykle wielu mutacji w różnych genach, które nagromadzają się w linii komórkowej – dlatego ryzyko rośnie z wiekiem.
- Apoptoza to zaprogramowana śmierć komórki: niezbędna w rozwoju (np. zanik błon międzypalcowych) i do usuwania uszkodzonych komórek. Jej zaburzenie sprzyja nowotworom, bo komórki z błędami przeżywają.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Co dzieje się z protoonkogenem po mutacji?
- AWyłącza apoptozę w całym organizmie
- BZamienia się w gen supresorowy
- CZawsze zostaje naprawiony
- DMoże stać się onkogenem i nadmiernie pobudzać podziały
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Może stać się onkogenem i nadmiernie pobudzać podziały – Onkogen to hiperaktywna wersja genu, który normalnie reguluje podziały.
Gen TP53 jest przykładem genu:
- Ahistonowego
- Bsupresorowego
- Cmitochondrialnego
- Dprotoonkogenu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: supresorowego – Jego produkt hamuje podziały i indukuje apoptozę w razie uszkodzeń DNA.
Skutkiem utraty funkcji genu supresorowego jest:
- Aszybsza naprawa DNA
- Bzwiększona apoptoza
- Czahamowanie podziałów
- Dbrak hamowania podziałów komórek z uszkodzonym DNA
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: brak hamowania podziałów komórek z uszkodzonym DNA – Zniesione zostają hamulce, więc komórka może dzielić się mimo błędów.
Czym jest apoptoza?
- AProcesem zapalnym
- BNieprzewidzianym obumarciem tkanki wskutek urazu
- CZaprogramowaną śmiercią komórki
- DPodziałem mitotycznym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Zaprogramowaną śmiercią komórki – Apoptoza to kontrolowane usuwanie komórek, np. uszkodzonych.
Dlaczego ryzyko nowotworu rośnie z wiekiem?
- AMutacje są dziedziczone tylko u starszych
- BZ wiekiem zanikają geny supresorowe
- CWymaga jednej mutacji
- DWymaga nagromadzenia wielu mutacji w komórkach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Wymaga nagromadzenia wielu mutacji w komórkach – Transformacja nowotworowa zwykle następuje po kilku mutacjach, które potrzebują czasu.
Który czynnik jest mutagenem biologicznym?
- ABenzo[a]piren z dymu tytoniowego
- BWirus brodawczaka ludzkiego (HPV)
- CPromieniowanie UV
- DPromieniowanie rentgenowskie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) – HPV to wirus onkogenny; UV i promieniowanie rentgenowskie to mutageny fizyczne, a benzo[a]piren – chemiczny.
Uszkodzenie genu naprawy DNA prowadzi do:
- Awzrostu tempa kolejnych mutacji
- Bspadku częstości mutacji
- Cszybszej apoptozy
- Dbraku wpływu na komórkę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: wzrostu tempa kolejnych mutacji – Błędy nie są naprawiane i się kumulują.
Osoba pali papierosy, więc jej komórki są narażone na mutageny z dymu. Co jest prawdą?
- AZwiększa to ryzyko nowotworu, ale go nie gwarantuje
- BChroni ją apoptoza zawsze
- CNowotwór pojawi się na pewno
- DMutageny nie wpływają na DNA
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Zwiększa to ryzyko nowotworu, ale go nie gwarantuje – Mutagen zwiększa prawdopodobieństwo zmian, ale nie przesądza o chorobie.
Cały dział „Zmienność, mutacje i choroby”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.