1Co już masz
- Determinację płci człowieka, cechy sprzężone z płcią i podstawy czytania rodowodów opisaliśmy w klasie II, w temacie „Dziedziczenie płci i rodowody”. Tu: szersza analiza.
2Typy determinacji płci
| Typ | Samica | Samiec | Przykład |
|---|---|---|---|
| XX/XY | XX | XY | ssaki |
| ZW/ZZ | ZW (heterogametyczna) | ZZ | ptaki, motyle |
| XX/XO | XX | XO | szarańcza |
| Haplodiploidalna | 2n z zapłodnionego jaja | n z niezapłodnionego jaja | pszczoły (trutnie) |
| Środowiskowa | zależnie od temperatury | zależnie od temperatury | niektóre gady |
Jak powstają trutnie pszczoły miodnej?
W haplodiploidalnej determinacji samce są haploidami.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Układy dziedziczenia
- Autosomalne dominujące i recesywne; recesywne i dominujące sprzężone z X; sprzężone z Y (przekazywane z ojca na wszystkich synów).
- Recesywne sprzężone z X (hemofilia, daltonizm): wzór „z dziadka na wnuka przez córkę” – chory dziadek daje allel córce nosicielce, ona przekazuje go synowi.
- Dominujące sprzężone z X: chory ojciec ma wszystkie córki chore, synowie zdrowi.
4Rodowód: wnioskowanie i prawdopodobieństwo
- Zdrowi rodzice, chora córka = cecha autosomalna recesywna (przy recesywnej sprzężonej z X ojciec chorej córki musiałby być chory). Oboje rodzice są wtedy na pewno Aa, a kolejne dziecko będzie chore z p = 1 przez 4.
- Rodzice Aa × Aa mają zdrowe dziecko: prawdopodobieństwo, że jest nosicielem Aa, to 2 przez 3 (genotypy AA, Aa, Aa – a aa wykluczone).
- Hemofilia: matka nosicielka XHXh × ojciec zdrowy XHY – chory syn 1 przez 4 wszystkich dzieci, 1 przez 2 synów.
Rodowód: najpierw ustal, czy dominująca czy recesywna, potem czy autosomalna czy sprzężona z płcią; zaznacz genotypy pewne i możliwe.
Nie obliczaj 1 przez 4 dla zdrowego dziecka rodziców Aa × Aa – ono jest nosicielem z p = 2 przez 3, bo klasa aa jest już wykluczona.
Matka jest nosicielką hemofilii (XHXh), ojciec zdrowy. Jakie jest prawdopodobieństwo chorego syna wśród wszystkich dzieci?
Synowie to 1 przez 2 dzieci, a połowa synów dostaje Xh: 1 przez 2·1 przez 2 = 1 przez 4.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Płeć i rodowody
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Rodowód: najpierw ustal, czy dominująca czy recesywna, potem czy autosomalna czy sprzężona z płcią; zaznacz genotypy pewne i możliwe.
- Autosomalne dominujące i recesywne; recesywne i dominujące sprzężone z X; sprzężone z Y (przekazywane z ojca na wszystkich synów).
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Który układ płci jest typowy dla ptaków?
- AXX u samicy, XY u samca
- BXX/XO
- CHaplodiploidalny
- DZW u samicy, ZZ u samca
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: ZW u samicy, ZZ u samca – U ptaków samica jest heterogametyczna (ZW).
Jak powstają trutnie pszczoły miodnej?
- AZ niezapłodnionych jaj, są haploidalne
- BZ jaj z chromosomami XO
- CZ zapłodnionych jaj, są diploidalne
- DPod wpływem temperatury
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Z niezapłodnionych jaj, są haploidalne – W haplodiploidalnej determinacji samce są haploidami.
Szarańcza: samiec XO. Ile chromosomów płci ma samiec?
- AJeden
- BZero
- CTrzy
- DDwa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Jeden – Samiec ma tylko jeden chromosom X (O oznacza brak drugiego).
Matka jest nosicielką hemofilii (XHXh), ojciec zdrowy. Jakie jest prawdopodobieństwo chorego syna wśród wszystkich dzieci?
- A1 przez 2
- B1 przez 4
- C1 przez 8
- D0
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 1 przez 4 – Synowie to 1 przez 2 dzieci, a połowa synów dostaje Xh: 1 przez 2·1 przez 2 = 1 przez 4.
Dziewczynka ma hemofilię. Co wiadomo o jej ojcu?
- AJest nosicielem
- BJest chory
- CNa pewno jest zdrowy
- DNie da się ustalić
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Jest chory – Córka chora (XhXh) dostała jeden Xh od ojca.
Zdrowi rodzice mają chorą córkę. Jaki typ dziedziczenia?
- AAutosomalne recesywne
- BAutosomalne dominujące
- CDominujące sprzężone z X
- DSprzężone z Y
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Autosomalne recesywne – Tylko autosomalna recesywna daje chorą córkę zdrowym rodzicom.
Rodzice zdrowi Aa × Aa. Jakie jest prawdopodobieństwo, że zdrowe dziecko jest nosicielem?
- A1 przez 4
- B3 przez 4
- C1 przez 2
- D2 przez 3
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 2 przez 3 – Zdrowe: AA (1), Aa (2) z puli 3.
Cecha sprzężona z Y jest przekazywana:
- Az ojca na córki
- Bz matki na synów
- Cz matki na córki
- Dz ojca na wszystkich synów
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: z ojca na wszystkich synów – Chromosom Y dziedziczą tylko mężczyźni od ojców.
Cały dział „Dziedziczenie cech”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.