ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Synteza i językklasa 4 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/4/jezyk-polski/literatura-po-1939-roku-okresy-cenzura-drugi-obieg-i-emigracja/

Język polski · Synteza i język · kl. 4

Literatura po 1939 roku: okresy, cenzura, drugi obieg i emigracja

Ułożysz lektury klasy IV na mapie czasu i zrozumiesz, dlaczego pisarze PRL tak często mówili aluzją, groteską i parabolą.

ok. 3 min czytania9 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Po co ta mapa

  • Literatury po 1939 r. nie da się opisać jednym hasłem „współczesność”. Zmieniała się razem z historią: wojna, PRL z cenzurą, emigracja, wolność po 1989 r. Kontekst epoki pomaga wyjaśnić formę utworu.
1939–1945wojna i okupacjapokolenie Kolumbów: Baczyński, Gajcy1945–1949rozrachunki z wojnąBorowski, Różewicz, Miłosz – Ocalenie1949–1955socrealizmliteratura na zamówienie władzy1956odwilż, nowe debiutyHerbert, Białoszewski, Mrożeklata 60.groteska, teatr absurduKartoteka, Tangood 1968Nowa FalaBarańczak, Krynicki, Zagajewski1976–1989drugi obieg, stan wojennyMała apokalipsa, Raport o stanie wojennympo 1989wolne słowoStasiuk, Tokarczuk, Kapuścińskiemigracja:paryska„Kultura”(Giedroyc),Miłosz,Herling,Gombrowicz
Okresy literatury polskiej po 1939 r. i nurt emigracyjny.

2Wojna i pierwsze lata po niej

  • W czasie wojny piszą młodzi poeci pokolenia Kolumbów (Baczyński, Gajcy), którzy giną w powstaniu warszawskim.
  • Po 1945 r. przychodzą rozrachunki z wojną: opowiadania obozowe Borowskiego, Niepokój Różewicza (1947), Ocalenie Miłosza (1945).

3Socrealizm i odwilż

  • Od 1949 r. (zjazd literatów w Szczecinie) władza narzuca socrealizm (realizm socjalistyczny): optymistyczne utwory o budowie socjalizmu, pozytywny bohater-robotnik, „wróg klasowy”. Kto nie chciał tak pisać, pisał „do szuflady” – np. Herbert.
  • Odwilż 1956 łagodzi cenzurę. Debiutują m.in. Herbert (Struna światła), Białoszewski (Obroty rzeczy), a w 1957 r. Mrożek (Słoń).
Sprawdź, czy rozumiesz

Czym był socrealizm?

4PRL: cenzura, groteska, drugi obieg

  • Wobec cenzury pisarze sięgają po aluzję, parabolę i groteskę: Kartoteka Różewicza (1960), Tango Mrożka (1964).
  • Po Marcu 1968 r. występuje Nowa Fala (Barańczak), która demaskuje język propagandy.
  • Od 1977 r. działa drugi obieg: niezależne wydawnictwa (np. NOWA) i pisma (np. „Zapis”) drukują bez cenzury, np. Małą apokalipsę Konwickiego (1979). Stan wojenny (1981) przynosi internowania i falę emigracji.

5Emigracja

  • Równolegle istnieje literatura na emigracji. Najważniejszy ośrodek to Instytut Literacki i miesięcznik „Kultura” Jerzego Giedroycia pod Paryżem. Drukowali tam m.in. Miłosz (Zniewolony umysł, 1953), Gombrowicz i Herling-Grudziński. Miłosz dostał Nobla w 1980 r.

6Po 1989 r.

  • W 1990 r. zniesiono cenzurę. Proza wraca do pamięci i „małych ojczyzn” (Stasiuk, Tokarczuk), rozwija się reportaż. Nobla dostają Szymborska (1996) i Tokarczuk (za 2018 r.).
Zapamiętaj

Literatura po 1939 r. to kolejne okresy: wojna, rozrachunki, socrealizm, odwilż 1956, groteska i Nowa Fala, drugi obieg, wolne słowo po 1989 r. Obok nich trwa emigracja z paryską „Kulturą”.

Uwaga na błąd

Mylenie drugiego obiegu z emigracją. Drugi obieg to niezależne wydawnictwa w kraju, a „Kultura” wydawała książki za granicą. Błędem jest też wrzucanie socrealizmu i literatury po 1956 r. do jednego worka.

Sprawdź, czy rozumiesz

Który zestaw pokazuje kolejność okresów?

✎Ściąga: Literatura po 1939 roku: okresy, cenzura, drugi obieg i emigracja

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Literatura po 1939 r. to kolejne okresy: wojna, rozrachunki, socrealizm, odwilż 1956, groteska i Nowa Fala, drugi obieg, wolne słowo po 1989 r. Obok nich trwa emigracja z paryską „Kulturą”.
  • Odwilż 1956 łagodzi cenzurę. Debiutują m.in. Herbert (Struna światła), Białoszewski (Obroty rzeczy), a w 1957 r. Mrożek (Słoń).

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Czym był socrealizm?

    1. ANurtem poezji awangardowej lat 20.
    2. BStylem barokowym
    3. CNarzuconym przez władzę stylem pisania o budowie socjalizmu z pozytywnym bohaterem
    4. DRuchem pisarzy emigracyjnych
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Narzuconym przez władzę stylem pisania o budowie socjalizmu z pozytywnym bohaterem – Socrealizm obowiązywał od 1949 r. do odwilży.

  2. Co przyniosła odwilż 1956 r.?

    1. AZniesienie cenzury na zawsze
    2. BZłagodzenie cenzury i nowe debiuty, m.in. Herberta i Białoszewskiego
    3. CWprowadzenie stanu wojennego
    4. DPoczątek socrealizmu
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Złagodzenie cenzury i nowe debiuty, m.in. Herberta i Białoszewskiego – Wielu autorów mogło wreszcie wydać wiersze pisane „do szuflady”.

  3. Czym był drugi obieg?

    1. ARadiem nadającym z zagranicy
    2. BParyskim miesięcznikiem emigracyjnym
    3. COficjalnym wydawnictwem państwowym
    4. DNiezależnymi wydawnictwami w PRL, które drukowały bez cenzury
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Niezależnymi wydawnictwami w PRL, które drukowały bez cenzury – Drugi obieg działał w kraju od 1977 r.

  4. Kto kierował paryską „Kulturą”?

    1. ATadeusz Konwicki
    2. BCzesław Miłosz
    3. CJerzy Giedroyc
    4. DSławomir Mrożek
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Jerzy Giedroyc – „Kultura” była najważniejszym ośrodkiem emigracji.

  5. Który utwór ukazał się w drugim obiegu?

    1. APan Tadeusz
    2. BTango Mrożka
    3. CMała apokalipsa Konwickiego
    4. DRok 1984 Orwella w oficjalnym wydaniu PRL
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Mała apokalipsa Konwickiego – Konwicki wydał powieść poza cenzurą w 1979 r.

  6. Kiedy Miłosz otrzymał Nagrodę Nobla?

    1. AW 1980 r.
    2. BW 1956 r.
    3. CW 1996 r.
    4. DW 2018 r.
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: W 1980 r. – W 1996 r. nagrodę dostała Szymborska.

  7. Dlaczego pisarze PRL często używali aluzji i paraboli?

    1. ABo pisali tylko dla dzieci
    2. BBo nie znali realizmu
    3. CBo tak nakazywał socrealizm
    4. DBo cenzura nie pozwalała mówić wprost o władzy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Bo cenzura nie pozwalała mówić wprost o władzy – Mówienie nie wprost pozwalało ominąć cenzurę.

  8. Który zestaw pokazuje kolejność okresów?

    1. ADrugi obieg – socrealizm – odwilż – Nowa Fala
    2. BNowa Fala – socrealizm – odwilż – drugi obieg
    3. COdwilż – drugi obieg – socrealizm – Nowa Fala
    4. DSocrealizm – odwilż 1956 – Nowa Fala – drugi obieg
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Socrealizm – odwilż 1956 – Nowa Fala – drugi obieg – Socrealizm (1949) poprzedza odwilż (1956), Nową Falę (1968) i drugi obieg (1977).

Cały dział „Synteza i język”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 9🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 4

Albert Camus – „Dżuma”: parabola i świat przedstawiony„Dżuma” – postawy wobec zła: Rieux, Tarrou, Rambert, Paneloux, Cottard, GrandAbsurd i zło bezosobowe: Camus, Kafka, OrwellGeorge Orwell – „Rok 1984”: dystopia i system władzy„Rok 1984” – nowomowa, dwójmyślenie i kontrola przeszłości„Rok 1984” – Winston, Julia i granice oporuSławomir Mrożek – „Tango”: rodzina i rozpad norm„Tango” – groteska, Edek i finałowy taniec„Tango”, „Wesele” i „Szewcy” – dramat groteskowy i zmiany władzyMarek Nowakowski – „Górą »Edek«”Andrzej Stasiuk – „Miejsce”: pamięć miejscaOlga Tokarczuk – „Profesor Andrews w Warszawie”Ryszard Kapuściński – „Podróże z Herodotem” (fragmenty)Tadeusz Konwicki – „Mała apokalipsa”Janusz Głowacki – „Antygona w Nowym Jorku”Mrożek – opowiadanie jako satyra: absurd i groteskaEsej Herberta lub Herlinga-Grudzińskiego: jak go czytaćRóżewicz i Białoszewski – kryzys języka i eksperymentMiłosz i Herbert – pamięć, historia i postawa moralnaPoświatowska i Szymborska – ciało, miłość, przypadek i pytanieBarańczak, Miłosz i „Traktat moralny”: język publiczny i ironiaMotywy w lekturach całego etapu: wolność, władza, zło, pamięć, taniecPrzemiany konwencji: parabola i groteska od Kafki do MrożkaJęzyk w użyciu: funkcje, stylizacja, składnia, interpunkcja i ortografiaPropaganda, manipulacja i krytyczne czytanie tekstówMatura pisemna z polskiego: struktura, czas i notatka syntetyzująca – jak to rozwiązaćWypracowanie P: teza, plan i funkcjonalne użycie lektur klasy IVWypracowanie R: kryteria, trzy utwory i jeden kontekstMatura ustna z polskiego: jak się przygotować i co powiedziećLektury na maturze 2027: lista 2024 i lista 2018Lektury w klasie IV: P, R i uzupełniające