Co łączy Proces, Dżumę i Rok 1984?

Ostrzeżenie przed mechanizmami zła bez opisu jednego państwa

Czym różni się zło w Dżumie od zła w Roku 1984?

W Dżumie jest bezosobowe, w Roku 1984 ma sprawców

Co jest celem groteski?

Deformacja rzeczywistości, by ją odsłonić

Wierne odtworzenie rzeczywistości

Co pokazuje Ferdydurke jako groteska?

Formę i „gębę” narzucane przez innych

Kiedy nawiązanie ma sens w wypracowaniu?

Gdy wyjaśniasz, co przejęto, co zmieniono i po co

Co jest błędem w opisie przemian konwencji?

Zakładanie, że konwencja rozwija się liniowo

Przemiany konwencji: parabola i groteska od Kafki do Mrożka

ogarniam.edu.pl · Język polski · Synteza i językklasa 4 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/4/jezyk-polski/przemiany-konwencji-parabola-i-groteska-od-kafki-do-mrozka/

Prześledzisz, jak zmienia się parabola i groteska w literaturze XX wieku, i nauczysz się o tym pisać.

1Konwencja

Konwencja to zbiór reguł, według których zbudowany jest utwór (np. parabola, groteska, realizm). Czytelnik rozpoznaje ją i wie, jak czytać tekst.

2Parabola

Parabola to opowieść z uniwersalnym sensem ukrytym pod dosłowną historią.

Autor	Utwór	Jak działa parabola
Kafka	Proces (1925)	nieprzejrzysty system, bohater bezradny i samotny
Camus	Dżuma (1947)	zło bezosobowe, wspólny opór
Orwell	Rok 1984 (1949)	dystopia: zło ze sprawcami, bohater złamany

Wspólne: utwory nie opisują jednego państwa, tylko mechanizmy zła i władzy. Różnica: kto jest sprawcą i czy opór ma sens.

3Groteska

Groteska zderza komizm i grozę i deformuje rzeczywistość, żeby ją odsłonić.

Autor	Utwór	Cel groteski
Witkacy	Szewcy	kolejne przewroty władzy, katastrofizm
Gombrowicz	Ferdydurke (1937)	forma, „gęba” i „pupa” narzucane przez innych
Mrożek	Tango, opowiadania	władza siły, rozpad norm, kult pozoru
Konwicki	Mała apokalipsa	rozpad świata PRL, chaos dat, absurd codzienności

Trzy typy zła w utworach parabolicznych.

Sprawdź, czy rozumiesz

Co to jest konwencja literacka?

4Dialog tekstów

Utwory „rozmawiają” ze sobą: Tango nawiązuje do Wesela (taniec), opowiadanie Nowakowskiego do Edka z Tanga, a Antygona w Nowym Jorku do Sofoklesa.
Nawiązanie (intertekstualność) ma sens, gdy wyjaśnisz, co zostaje przejęte, co zmienione i po co.

5Jak o tym pisać krok po kroku

Krok 1: nazwij konwencję i jej cechy w pierwszym utworze.
Krok 2: pokaż, co zmienia drugi autor (np. od zła-systemu do zła ze sprawcami).
Krok 3: wyjaśnij, na jaki czas i problem odpowiada każda wersja.

Zapamiętaj

Parabola i groteska zmieniają się w XX wieku: od nieprzejrzystego systemu (Kafka) przez zło bez twarzy (Camus) do zła z narzędziami (Orwell); od groteski katastroficznej (Witkacy) przez groteskę formy (Gombrowicz) do tragikomedii władzy (Mrożek).

Uwaga na błąd

Zakładanie, że konwencja „rozwija się” zawsze do przodu. Każdy autor odpowiada na swój czas, a nie tylko na poprzednika.

Sprawdź, czy rozumiesz

Jak wygląda nawiązanie Tanga do Wesela?

✎Ściąga: Przemiany konwencji: parabola i groteska od Kafki do Mrożka

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Parabola i groteska zmieniają się w XX wieku: od nieprzejrzystego systemu (Kafka) przez zło bez twarzy (Camus) do zła z narzędziami (Orwell); od groteski katastroficznej (Witkacy) przez groteskę formy (Gombrowicz) do tragikomedii władzy (Mrożek).
Konwencja to zbiór reguł, według których zbudowany jest utwór (np. parabola, groteska, realizm). Czytelnik rozpoznaje ją i wie, jak czytać tekst.
Parabola to opowieść z uniwersalnym sensem ukrytym pod dosłowną historią.
Groteska zderza komizm i grozę i deformuje rzeczywistość, żeby ją odsłonić.
Nawiązanie (intertekstualność) ma sens, gdy wyjaśnisz, co zostaje przejęte, co zmienione i po co.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Co łączy Proces, Dżumę i Rok 1984?
1. AGatunek komedii
2. BTen sam autor
3. CAkcja w XVII wieku
4. DOstrzeżenie przed mechanizmami zła bez opisu jednego państwa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Ostrzeżenie przed mechanizmami zła bez opisu jednego państwa – To paraboliczne lub dystopijne obrazy zła.
Czym różni się zło w Dżumie od zła w Roku 1984?
1. AW obu to epidemia
2. BNie różni się
3. COdwrotnie
4. DW Dżumie jest bezosobowe, w Roku 1984 ma sprawców
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: W Dżumie jest bezosobowe, w Roku 1984 ma sprawców – Orwell pokazuje świadomą władzę.
Co to jest konwencja literacka?
1. AUmowa wydawnicza
2. BRodzaj rymu
3. CZbiór reguł, według których zbudowany jest utwór
4. DSpotkanie pisarzy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Zbiór reguł, według których zbudowany jest utwór – Rozpoznanie konwencji podpowiada, jak czytać tekst.
Co jest celem groteski?
1. AWierne odtworzenie rzeczywistości
2. BOpis przyrody
3. CDowcip bez sensu
4. DDeformacja rzeczywistości, by ją odsłonić
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Deformacja rzeczywistości, by ją odsłonić – Zniekształcenie ma pokazać mechanizmy.
Co pokazuje Ferdydurke jako groteska?
1. AWojnę
2. BEpidemię
3. CFormę i „gębę” narzucane przez innych
4. DPowstanie narodowe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Formę i „gębę” narzucane przez innych – Groteska demaskuje presję społeczną.
Jak wygląda nawiązanie Tanga do Wesela?
1. ATango jest przeróbką Wesela
2. BObie sztuki mają te same postacie
3. CTaniec kończy oba utwory, ale ma inny sens
4. DWesele nawiązuje do Tanga
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Taniec kończy oba utwory, ale ma inny sens – Podobna forma, inna funkcja.
Kiedy nawiązanie ma sens w wypracowaniu?
1. AGdy wyjaśniasz, co przejęto, co zmieniono i po co
2. BGdy wymieniasz tytuł
3. CGdy cytujesz bez komentarza
4. DGdy podajesz datę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Gdy wyjaśniasz, co przejęto, co zmieniono i po co – Samo podobieństwo nie wystarczy.
Co jest błędem w opisie przemian konwencji?
1. AWyciągnięcie wniosku
2. BZakładanie, że konwencja rozwija się liniowo
3. CUżycie sceny
4. DWskazanie różnic
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Zakładanie, że konwencja rozwija się liniowo – Każdy autor odpowiada na swój czas.

Cały dział „Synteza i język”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 9 🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 4

Albert Camus – „Dżuma”: parabola i świat przedstawiony „Dżuma” – postawy wobec zła: Rieux, Tarrou, Rambert, Paneloux, Cottard, Grand Absurd i zło bezosobowe: Camus, Kafka, Orwell George Orwell – „Rok 1984”: dystopia i system władzy „Rok 1984” – nowomowa, dwójmyślenie i kontrola przeszłości „Rok 1984” – Winston, Julia i granice oporu Sławomir Mrożek – „Tango”: rodzina i rozpad norm „Tango” – groteska, Edek i finałowy taniec „Tango”, „Wesele” i „Szewcy” – dramat groteskowy i zmiany władzy Marek Nowakowski – „Górą »Edek«”Andrzej Stasiuk – „Miejsce”: pamięć miejsca Olga Tokarczuk – „Profesor Andrews w Warszawie”Ryszard Kapuściński – „Podróże z Herodotem” (fragmenty)Tadeusz Konwicki – „Mała apokalipsa”Janusz Głowacki – „Antygona w Nowym Jorku”Mrożek – opowiadanie jako satyra: absurd i groteska Esej Herberta lub Herlinga-Grudzińskiego: jak go czytać Różewicz i Białoszewski – kryzys języka i eksperyment Miłosz i Herbert – pamięć, historia i postawa moralna Poświatowska i Szymborska – ciało, miłość, przypadek i pytanie Barańczak, Miłosz i „Traktat moralny”: język publiczny i ironia Literatura po 1939 roku: okresy, cenzura, drugi obieg i emigracja Motywy w lekturach całego etapu: wolność, władza, zło, pamięć, taniec Język w użyciu: funkcje, stylizacja, składnia, interpunkcja i ortografia Propaganda, manipulacja i krytyczne czytanie tekstów Matura pisemna z polskiego: struktura, czas i notatka syntetyzująca – jak to rozwiązać Wypracowanie P: teza, plan i funkcjonalne użycie lektur klasy IV Wypracowanie R: kryteria, trzy utwory i jeden kontekst Matura ustna z polskiego: jak się przygotować i co powiedzieć Lektury na maturze 2027: lista 2024 i lista 2018 Lektury w klasie IV: P, R i uzupełniające