Cukry i inne składniki żywności

ogarniam.edu.pl · Chemia · Pochodne węglowodorówklasa 8 · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/sp/8/chemia/cukry-i-inne-skladniki-zywnosci/

Cukry, tłuszcze i białka to podstawowe składniki pożywienia i organizmów. Poznasz budowę, właściwości i znaczenie cukrów, sposób wykrywania skrobi oraz rolę witamin, wody i soli mineralnych.

1Z czego są zbudowane

Cukry (sacharydy) i tłuszcze zbudowane są z węgla, wodoru i tlenu (C, H, O).
Białka zawierają C, H, O i azot (N), a często też siarkę (S) – więcej w temacie o białkach.

2Cukry (sacharydy)

Cukier	Wzór	Rodzaj, występowanie
glukoza, fruktoza	C₆H₁₂O₆	cukry proste; owoce, miód
sacharoza	C₁₂H₂₂O₁₁	dwucukier (z glukozy i fruktozy); burak cukrowy, trzcina
skrobia	(C₆H₁₀O₅)ₙ	wielocukier zapasowy roślin; ziemniaki, zboża
celuloza	(C₆H₁₀O₅)ₙ	wielocukier budulcowy; drewno, bawełna, papier

We wzorze (C₆H₁₀O₅)ₙ litera n oznacza, ile razy powtarza się fragment w nawiasie – w skrobi i celulozie to setki lub tysiące.
Właściwości: glukoza, fruktoza i sacharoza – białe, krystaliczne, słodkie, dobrze rozpuszczalne w wodzie. Skrobia – biały proszek, nie rozpuszcza się w zimnej wodzie, w gorącej tworzy kleik. Celuloza – włóknista, nierozpuszczalna w wodzie.
Glukoza powstaje w fotosyntezie: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂ (energia światła).
Sacharoza z wodą rozkłada się na cukry proste (np. podczas trawienia): C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ (glukoza) + C₆H₁₂O₆ (fruktoza).
Znaczenie: glukoza – główne „paliwo” komórek; sacharoza – cukier spożywczy; skrobia – składnik pożywienia, klej, krochmal; celuloza – papier, tkaniny, błonnik w diecie.

Zapamiętaj

Próba jodowa: skrobia z jodem (płyn Lugola) daje granatowe zabarwienie.

Sprawdź, czy rozumiesz

Jak zachowuje się skrobia w wodzie?

3Witaminy, woda, sole mineralne

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E, K; w wodzie: C i z grupy B.
Woda to rozpuszczalnik i środowisko reakcji w organizmie; sole mineralne (np. wapnia, fosforu, sodu) budują kości i regulują pracę komórek.

Uwaga na błąd

Mylenie skrobi z celulozą. Obie mają wzór (C₆H₁₀O₅)ₙ, ale skrobię człowiek trawi (to zapas energii roślin), a celulozy nie trawi – to błonnik i budulec ścian roślinnych.

✎Ściąga: Cukry i inne składniki żywności

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

Próba jodowa: skrobia z jodem (płyn Lugola) daje granatowe zabarwienie.
Cukry (sacharydy) i tłuszcze zbudowane są z węgla, wodoru i tlenu (C, H, O).
Białka zawierają C, H, O i azot (N), a często też siarkę (S) – więcej w temacie o białkach.
Właściwości: glukoza, fruktoza i sacharoza – białe, krystaliczne, słodkie, dobrze rozpuszczalne w wodzie. Skrobia – biały proszek, nie rozpuszcza się w zimnej wodzie, w gorącej tworzy kleik. Celuloza – włóknista, nierozpuszczalna w wodzie.
Znaczenie: glukoza – główne „paliwo” komórek; sacharoza – cukier spożywczy; skrobia – składnik pożywienia, klej, krochmal; celuloza – papier, tkaniny, błonnik w diecie.
Woda to rozpuszczalnik i środowisko reakcji w organizmie; sole mineralne (np. wapnia, fosforu, sodu) budują kości i regulują pracę komórek.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

Jakie zabarwienie daje skrobia z jodem?
1. Afioletowe
2. Bczerwone
3. Cgranatowe
4. Dżółte
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: granatowe – To próba jodowa; żółte zabarwienie daje białko ze stężonym HNO₃.
Wzór sumaryczny sacharozy to
1. AC₁₂H₂₂O₁₁
2. BC₁₂H₂₄O₁₂
3. C(C₆H₁₀O₅)ₙ
4. DC₆H₁₂O₆
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: C₁₂H₂₂O₁₁ – Sacharoza to dwucukier zbudowany z glukozy i fruktozy.
Które pierwiastki budują cukry?
1. Awęgiel, wodór i azot
2. Bwęgiel i wodór
3. Cwęgiel, tlen i siarka
4. Dwęgiel, wodór i tlen
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: węgiel, wodór i tlen – Azot (i często siarka) występuje w białkach, nie w cukrach.
Na jakie cukry rozkłada się sacharoza w reakcji z wodą?
1. Aetanol i CO₂
2. Bcelulozę i glukozę
3. Cglukozę i fruktozę
4. Ddwie cząsteczki skrobi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: glukozę i fruktozę – C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ + C₆H₁₂O₆.
Który cukier jest wielocukrem budulcowym roślin, którego człowiek nie trawi?
1. Aceluloza
2. Bglukoza
3. Cskrobia
4. Dsacharoza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: celuloza – Celuloza buduje ściany komórkowe; w diecie to błonnik.
Jak zachowuje się skrobia w wodzie?
1. Atworzy słodki, klarowny roztwór
2. Bnie rozpuszcza się w zimnej, w gorącej tworzy kleik
3. Creaguje z wodą, wydzielając wodór
4. Ddobrze rozpuszcza się w zimnej wodzie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: nie rozpuszcza się w zimnej, w gorącej tworzy kleik – Dobrze rozpuszczalne i słodkie są cukry proste i sacharoza.
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach to
1. AA, C, E
2. BB, D, K
3. CC i z grupy B
4. DA, D, E, K
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: A, D, E, K – Witamina C i witaminy z grupy B rozpuszczają się w wodzie.
Który cukier powstaje w procesie fotosyntezy?
1. Aceluloza
2. Bfruktoza i laktoza
3. Cglukoza
4. Dsacharoza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: glukoza – 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂.

Cały dział „Pochodne węglowodorów”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytań Fiszki · 10 🔊 Posłuchaj notatki