1Alkeny i alkiny
Alkeny: CₙH₂ₙ (wiązanie C=C, końcówka -en); alkiny: CₙH₂ₙ₋₂ (wiązanie C≡C, końcówka -yn)
- n – liczba atomów węgla (dla alkenów i alkinów n ≥ 2). W alkenie wodorów jest 2n, w alkinie 2n − 2.
- Przykład dla n = 3: propen C₃H₆ (2 · 3 = 6), propyn C₃H₄ (2 · 3 − 2 = 4).
| Alken | Wzór | Alkin | Wzór |
|---|---|---|---|
| eten (etylen) | C₂H₄, CH₂=CH₂ | etyn (acetylen) | C₂H₂, CH≡CH |
| propen | C₃H₆, CH₂=CH–CH₃ | propyn | C₃H₄, CH≡C–CH₃ |
| but-1-en | C₄H₈, CH₂=CH–CH₂–CH₃ | but-1-yn | C₄H₆, CH≡C–CH₂–CH₃ |
- Od 4 atomów C liczba w nazwie wskazuje, przy którym atomie węgla zaczyna się wiązanie wielokrotne.
2Eten i etyn
- Eten – bezbarwny gaz; przyspiesza dojrzewanie owoców, jest surowcem do produkcji polietylenu. Spalanie: C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O.
- Etyn otrzymuje się z karbidu i wody: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂↑ + Ca(OH)₂.
- Etyn w powietrzu pali się jasnym, kopcącym płomieniem (część węgla tworzy sadzę). Spalanie całkowite: 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O. Palnik acetylenowo-tlenowy służy do spawania i cięcia metali.
Wzór ogólny alkinów to
Np. etyn C₂H₂: 2 · 2 − 2 = 2.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Reakcje przyłączania
- Wiązanie wielokrotne pęka i atomy przyłączają się do węgla: CH₂=CH₂ + Br₂ → CH₂Br–CH₂Br; CH₂=CH₂ + H₂ → CH₃–CH₃ (z katalizatorem); CH≡CH + 2Br₂ → CHBr₂–CHBr₂.
- Alkeny i alkiny odbarwiają wodę bromową (pomarańczową) i roztwór manganianu(VII) potasu (fioletowy). Alkany ich nie odbarwiają – tak odróżniamy węglowodory nienasycone od nasyconych. Wodę bromową stosuje nauczyciel, pod wyciągiem.
4Polimeryzacja
- Wiele cząsteczek monomeru łączy się w długi łańcuch polimeru: n CH₂=CH₂ → (–CH₂–CH₂–)ₙ – polietylen (folie, torebki, butelki).
- Tutaj n to liczba połączonych cząsteczek etenu – bardzo duża, nawet tysiące. Nawias z indeksem n oznacza fragment powtarzający się n razy.
- Tworzywa sztuczne rozkładają się setki lat – trzeba je segregować i przetwarzać.
Mylenie końcówek -en i -yn. Eten ma wiązanie podwójne, etyn – potrójne.
Jak odróżnić eten od metanu?
Wiązanie podwójne w etenie przyłącza brom.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Węglowodory nienasycone – alkeny i alkiny
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Alkeny: CₙH₂ₙ (wiązanie C=C, końcówka -en); alkiny: CₙH₂ₙ₋₂ (wiązanie C≡C, końcówka -yn)
- Eten – bezbarwny gaz; przyspiesza dojrzewanie owoców, jest surowcem do produkcji polietylenu. Spalanie: C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O.
- Etyn otrzymuje się z karbidu i wody: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂↑ + Ca(OH)₂.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Wzór ogólny alkinów to
- ACₙH₂ₙ₊₂
- BCₙH₂ₙ
- CCₙH₂ₙ₋₂
- DCₙH₂ₙ₊₁
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: CₙH₂ₙ₋₂ – Np. etyn C₂H₂: 2 · 2 − 2 = 2.
Jaki wzór sumaryczny ma propen?
- AC₃H₈
- BC₂H₄
- CC₃H₄
- DC₃H₆
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: C₃H₆ – Alken o 3 atomach węgla: CₙH₂ₙ, czyli C₃H₆.
Jak odróżnić eten od metanu?
- Aoba odbarwiają wodę bromową
- Beten zabarwia fenoloftaleinę na malinowo
- Ceten odbarwia wodę bromową, metan nie
- Dmetan odbarwia wodę bromową, eten nie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: eten odbarwia wodę bromową, metan nie – Wiązanie podwójne w etenie przyłącza brom.
Które równanie otrzymywania etynu jest poprawnie uzgodnione?
- ACaC₂ + 2H₂O → C₂H₄ + CaO
- BCaC₂ + H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂
- CCaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂
- DCaC₂ + H₂O → C₂H₂ + CaO₂
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: CaC₂ + 2H₂O → C₂H₂ + Ca(OH)₂ – Po obu stronach jest 1 Ca, 2 C, 4 H i 2 O.
Produktem reakcji etenu z bromem jest
- ACH₃–CH₃
- BCH₂Br–CH₂Br
- CCHBr=CHBr
- DCH₃–CH₂Br i HBr
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: CH₂Br–CH₂Br – To przyłączanie: oba atomy bromu łączą się z atomami węgla przy wiązaniu podwójnym.
Polietylen powstaje w reakcji
- Aspalania etenu
- Bpolimeryzacji etenu
- Cpodstawiania metanu
- Dpolimeryzacji metanu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: polimeryzacji etenu – Monomerem jest eten, który ma wiązanie podwójne.
Ile cząsteczek O₂ potrzeba do całkowitego spalenia 1 cząsteczki etenu C₂H₄?
- A3
- B6
- C4
- D2
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 3 – C₂H₄ + 3O₂ → 2CO₂ + 2H₂O; tlenu po prawej: 4 + 2 = 6 atomów.
Ile cząsteczek O₂ potrzeba do całkowitego spalenia 2 cząsteczek C₂H₂?
- A5
- B3
- C4
- D6
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 5 – 2C₂H₂ + 5O₂ → 4CO₂ + 2H₂O; tlenu po prawej: 8 + 2 = 10 atomów.
Cały dział „Węglowodory”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.