ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Gramatykaklasa 7 · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/sp/7/jezyk-polski/slownictwo-zapozyczenia-archaizmy-wieloznacznosc/

Język polski · Gramatyka · kl. 7

Słownictwo: zapożyczenia, archaizmy, wieloznaczność

Polszczyzna to wyrazy rodzime i zapożyczone, dawne i nowe, wspólne dla wszystkich i znane tylko w regionie albo w danej grupie. Nauczysz się je rozpoznawać i wyjaśniać ich rolę w tekście.

ok. 3 min czytania9 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Skąd się biorą wyrazy?

  • Wyrazy rodzime – od dawna w polszczyźnie: dom, woda, matka.
  • Zapożyczenia – wyrazy z innych języków: z łaciny (lekcja, dyktando), niemieckiego (dach, ratusz), włoskiego (pomidor), francuskiego (bagaż, makijaż), angielskiego (komputer, weekend).
  • Archaizmy – wyrazy lub formy dawne, dziś nieużywane: waćpan (pan), ochędóstwo (porządek, strój), białogłowa (kobieta). W lekturach budują klimat epoki i charakteryzują postać.
  • Neologizmy – wyrazy nowe albo wymyślone przez autora (np. robot – z dramatu Karela Čapka).

2Słownictwo o ograniczonym zasięgu

  • Gwara – mowa mieszkańców regionu, np. podhalańska: grula ‘ziemniak’, baca ‘główny pasterz’.
  • Słownictwo środowiskowe – język grupy, np. uczniów (kujon) albo zawodu (u lekarzy EKG).
Sprawdź, czy rozumiesz

Wyraz „weekend” to

3Jedno słowo – kilka znaczeń

  • Wyraz wieloznaczny – znaczenia są ze sobą powiązane: głowa (część ciała, głowa rodziny).
  • Homonimy – ten sam kształt, znaczenia niezwiązane: zamek (budowla i zapięcie w kurtce).
  • Związek frazeologiczny – utrwalone połączenie o znaczeniu przenośnym: rzucać słowa na wiatr ‘nie dotrzymywać obietnic’, syzyfowa praca ‘daremny wysiłek’. Nie zmieniamy w nim wyrazów.
  • Nazwy osobowe często pochodzą od zawodów (Kowalski ← kowal) lub cech (Raptusiewicz ← raptus, czyli człowiek porywczy); nazwy miejscowe – od imion lub terenu (Kraków ← Krak).

4Krok po kroku: archaizm w tekście

  • 1. Znajdź wyraz, którego dziś nie używasz: waćpan.
  • 2. Podaj współczesny odpowiednik: pan.
  • 3. Określ funkcję: archaizm przenosi nas w dawne czasy i charakteryzuje mówiącego.
Zapamiętaj

Archaizm – stary, wychodzi z użycia; neologizm – nowy; zapożyczenie – przyszło z innego języka.

Uwaga na błąd

Mylenie wyrazu wieloznacznego z homonimem. Gdy znaczenia się łączą (głowa człowieka i głowa rodziny) – to wieloznaczność; gdy nic ich nie łączy (zamek) – homonimy.

Sprawdź, czy rozumiesz

Co znaczy frazeologizm „syzyfowa praca”?

✎Ściąga: Słownictwo: zapożyczenia, archaizmy, wieloznaczność

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Archaizm – stary, wychodzi z użycia; neologizm – nowy; zapożyczenie – przyszło z innego języka.
  • Wyrazy rodzime – od dawna w polszczyźnie: dom, woda, matka.
  • Zapożyczenia – wyrazy z innych języków: z łaciny (lekcja, dyktando), niemieckiego (dach, ratusz), włoskiego (pomidor), francuskiego (bagaż, makijaż), angielskiego (komputer, weekend).
  • Archaizmy – wyrazy lub formy dawne, dziś nieużywane: waćpan (pan), ochędóstwo (porządek, strój), białogłowa (kobieta). W lekturach budują klimat epoki i charakteryzują postać.
  • Neologizmy – wyrazy nowe albo wymyślone przez autora (np. robot – z dramatu Karela Čapka).
  • Gwara – mowa mieszkańców regionu, np. podhalańska: grula ‘ziemniak’, baca ‘główny pasterz’.
  • Słownictwo środowiskowe – język grupy, np. uczniów (kujon) albo zawodu (u lekarzy EKG).
  • Wyraz wieloznaczny – znaczenia są ze sobą powiązane: głowa (część ciała, głowa rodziny).

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Który wyraz jest archaizmem?

    1. Akujon
    2. Bziemniak
    3. Cwaćpan
    4. Dkomputer
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: waćpan – „Waćpan” to dawny zwrot grzecznościowy, dziś: pan.

  2. Wyraz „weekend” to

    1. Awyraz rodzimy
    2. Barchaizm
    3. Czapożyczenie z angielskiego
    4. Dwyraz gwarowy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: zapożyczenie z angielskiego – Wyraz przyszedł z języka angielskiego.

  3. Wyraz „grula” (ziemniak) to przykład słownictwa

    1. Aurzędowego
    2. Bgwarowego
    3. Cnaukowego
    4. Darchaicznego
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: gwarowego – To wyraz gwary podhalańskiej.

  4. „Zamek” (budowla) i „zamek” (w kurtce) to

    1. Ahomonimy
    2. Barchaizmy
    3. Cantonimy
    4. Dsynonimy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: homonimy – Te same wyrazy mają znaczenia niezwiązane ze sobą.

  5. Co znaczy frazeologizm „syzyfowa praca”?

    1. Adaremny, bezskuteczny wysiłek
    2. Bpraca zespołowa
    3. Cbardzo dobrze płatna praca
    4. Dpraca w ogrodzie
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: daremny, bezskuteczny wysiłek – Związek pochodzi z mitu o Syzyfie.

  6. Od czego pochodzi nazwisko „Kowalski”?

    1. Aod nazwy miasta Kowale
    2. Bod wyrazu „kowadło” w znaczeniu przenośnym
    3. Cod nazwy zawodu „kowal”
    4. Dod imienia Kowal
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: od nazwy zawodu „kowal” – Wiele polskich nazwisk powstało od nazw zawodów.

  7. Po co Fredro używa w „Zemście” archaizmów (np. „waćpan”)?

    1. AAby rozśmieszyć błędami ortograficznymi
    2. BAby utrudnić lekturę
    3. CBo nie znał innych słów
    4. DAby oddać klimat dawnej szlacheckiej epoki
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Aby oddać klimat dawnej szlacheckiej epoki – Archaizmy budują koloryt epoki i charakteryzują postacie.

  8. W którym zdaniu wyraz „głowa” ma znaczenie przenośne?

    1. AZałożył czapkę na głowę.
    2. BKot uderzył głową w drzwi.
    3. CBoli mnie głowa.
    4. DOjciec jest głową rodziny.
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Ojciec jest głową rodziny. – „Głowa rodziny” to osoba, która nią kieruje.

Cały dział „Gramatyka”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 9🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 7

„Mały Książę”„Opowieść wigilijna”„Zemsta”„Kamienie na szaniec”Kto to napisał? PowtórkaAdam Mickiewicz – życie i twórczość„Reduta Ordona”„Świtezianka”„Dziady” cz. II„Pan Tadeusz” – całość„Pan Tadeusz” – Księga I. Gospodarstwo„Pan Tadeusz” – Księga II. Zamek„Pan Tadeusz” – Księga IV. Dyplomatyka i łowy„Pan Tadeusz” – Księga X. Emigracja. Jacek„Pan Tadeusz” – Księga XI. Rok 1812„Pan Tadeusz” – Księga XII. Kochajmy się!Henryk Sienkiewicz – „Latarnik”Bolesław Prus – „Kamizelka”Stefan Żeromski – „Syzyfowe prace”Jan Kochanowski – fraszki, pieśni, trenyJan Kochanowski – „Pieśń świętojańska o Sobótce”Ignacy Krasicki – bajki i „Żona modna”Juliusz Słowacki – „W pamiętniku Zofii Bobrówny”SłowotwórstwoWypowiedzenia: zdanie i równoważnik zdaniaZdania złożone współrzędnie i podrzędnieCzęści mowy – powtórka przed egzaminemCzasownik: aspekt, tryb i stronaFonetyka: głoski, upodobnienia i uproszczeniaRodzaje i gatunki literackieŚrodki stylistyczneRozprawkaCharakterystyka postaci i inne formyOpowiadanie twórcze i opis przeżyć wewnętrznychStreszczenie i krótkie formy użytkoweStyle wypowiedzi i etykieta językowaPerswazja, manipulacja i przemówienie