ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Gramatykaklasa 7 · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/sp/7/jezyk-polski/slowotworstwo/

Język polski · Gramatyka · kl. 7

Słowotwórstwo

Słowotwórstwo bada, jak z jednych wyrazów powstają nowe. Nauczysz się rozpoznawać wyraz podstawowy i pochodny, temat słowotwórczy, formant i rodzinę wyrazów.

ok. 3 min czytania10 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Wyraz podstawowy i pochodny

  • Wyraz podstawowy – ten, od którego tworzymy nowy wyraz: kot. Wyraz pochodny – nowy wyraz: kotek.
  • Temat słowotwórczy – część wyrazu pochodnego wspólna z podstawowym: kot-ek.
  • Formant – cząstka dodana do tematu, która tworzy nowy wyraz: kot-ek.
Zapamiętaj

wyraz pochodny = temat słowotwórczy + formant

2Krok po kroku: analiza wyrazu pisarz

  • 1. Objaśnij wyraz: pisarz to ‘ten, kto pisze’.
  • 2. Wyraz podstawowy to wyraz z objaśnienia: pisać.
  • 3. Odetnij część wspólną obu wyrazów – to temat: pis-.
  • 4. Reszta wyrazu pochodnego to formant: -arz (przyrostek).

3Rodzaje formantów

FormantGdzie?Przykład
przedrostekprzed tematemprzepisać, pradziadek
przyrostekza tematempisarz, domek, czytelnik
wrostekwewnątrz wyrazuprzepisywać (od przepisać), gwiazdozbiór
formant zerowybrak cząstki, odcięcie końcówkibieg (od biegać), dźwig (od dźwigać)
  • Wyraz może mieć dwa formanty naraz: nad-mor-ski (przedrostek nad- + przyrostek -ski).
Znaczenie formantuPrzykłady
zdrobnieniedom-ek, rącz-ka
zgrubieniedom-isko, kot-isko
wykonawca czynnościpis-arz, kier-owca, naucz-yciel
miejscepie-karnia, czyt-elnia
Sprawdź, czy rozumiesz

Wyraz „bieg” (od „biegać”) ma formant

4Rodzina wyrazów i rdzeń

  • Rodzina wyrazów – wyrazy pokrewne, mające wspólny rdzeń (najmniejszą wspólną cząstkę): las, lasek, leśnik, leśny, zalesić.
  • Rdzeń może mieć oboczności: las – leś-ny, ręka – ręcz-ny – rącz-ka.

5Wyrazy złożone

  • Złożenia – dwa tematy połączone łącznikiem (-o-, -i-, -y-): długopis, gwiazdozbiór, wodospad.
  • Zrosty – wyrazy zrośnięte bez łącznika, często z zachowaną końcówką: Wielkanoc, dobranoc, wiarygodny.
  • Zestawienia – wyrazy pisane osobno, tworzące jedną nazwę: maszyna do szycia, Morze Czarne, pokój nauczycielski.
Uwaga na błąd

Mylenie formantu z końcówką fleksyjną. Końcówka zmienia się w odmianie (kot-a, kot-u), a formant tworzy nowy wyraz (kot-ek).

Sprawdź, czy rozumiesz

Wyraz „długopis” to

✎Ściąga: Słowotwórstwo

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • wyraz pochodny = temat słowotwórczy + formant
  • Wyraz podstawowy – ten, od którego tworzymy nowy wyraz: kot. Wyraz pochodny – nowy wyraz: kotek.
  • Temat słowotwórczy – część wyrazu pochodnego wspólna z podstawowym: kot-ek.
  • Formant – cząstka dodana do tematu, która tworzy nowy wyraz: kot-ek.
  • Rodzina wyrazów – wyrazy pokrewne, mające wspólny rdzeń (najmniejszą wspólną cząstkę): las, lasek, leśnik, leśny, zalesić.
  • Złożenia – dwa tematy połączone łącznikiem (-o-, -i-, -y-): długopis, gwiazdozbiór, wodospad.
  • Zrosty – wyrazy zrośnięte bez łącznika, często z zachowaną końcówką: Wielkanoc, dobranoc, wiarygodny.
  • Zestawienia – wyrazy pisane osobno, tworzące jedną nazwę: maszyna do szycia, Morze Czarne, pokój nauczycielski.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Jaki formant ma wyraz „pisarz”?

    1. AFormant zerowy
    2. BPrzyrostek -arz
    3. CPrzedrostek pis-
    4. DWrostek -a-
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Przyrostek -arz – Od „pisać”: temat pis- + przyrostek -arz.

  2. Wyrazem podstawowym dla wyrazu „domek” jest

    1. Adomowy
    2. Bdom
    3. Cdomownik
    4. Ddomeczek
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: dom – „Domek” utworzono od wyrazu „dom” za pomocą przyrostka -ek.

  3. Który wyraz utworzono za pomocą przedrostka?

    1. Adziadkowy
    2. Bdziadek
    3. Cdziadunio
    4. Dpradziadek
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: pradziadek – Formant pra- stoi przed tematem.

  4. Wyraz „bieg” (od „biegać”) ma formant

    1. Azerowy
    2. Bwrostkowy
    3. Cprzedrostkowy
    4. Dprzyrostkowy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: zerowy – Wyraz powstał przez odcięcie cząstki, bez dodawania formantu.

  5. Który wyraz NIE należy do rodziny wyrazu „las”?

    1. Alasek
    2. Bzalesienie
    3. Cleśniczy
    4. Dłasica
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: łasica – „Łasica” tylko brzmi podobnie – nie ma rdzenia „las-” w znaczeniu ‘las’, więc nie jest wyrazem pokrewnym.

  6. Wyraz „długopis” to

    1. Azestawienie
    2. Bzrost
    3. Człożenie
    4. Dwyraz podstawowy
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: złożenie – Dwa tematy połączono łącznikiem -o-.

  7. Wyraz „Wielkanoc” to

    1. Azrost
    2. Bzłożenie
    3. Czestawienie
    4. Dwyraz niepodzielny słowotwórczo
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: zrost – Dwa wyrazy zrosły się bez łącznika.

  8. Wyrażenie „maszyna do szycia” to

    1. Azłożenie
    2. Bfrazeologizm
    3. Czestawienie
    4. Dzrost
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: zestawienie – Wyrazy piszemy osobno, ale tworzą jedną nazwę.

Cały dział „Gramatyka”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 10🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 7

„Mały Książę”„Opowieść wigilijna”„Zemsta”„Kamienie na szaniec”Kto to napisał? PowtórkaAdam Mickiewicz – życie i twórczość„Reduta Ordona”„Świtezianka”„Dziady” cz. II„Pan Tadeusz” – całość„Pan Tadeusz” – Księga I. Gospodarstwo„Pan Tadeusz” – Księga II. Zamek„Pan Tadeusz” – Księga IV. Dyplomatyka i łowy„Pan Tadeusz” – Księga X. Emigracja. Jacek„Pan Tadeusz” – Księga XI. Rok 1812„Pan Tadeusz” – Księga XII. Kochajmy się!Henryk Sienkiewicz – „Latarnik”Bolesław Prus – „Kamizelka”Stefan Żeromski – „Syzyfowe prace”Jan Kochanowski – fraszki, pieśni, trenyJan Kochanowski – „Pieśń świętojańska o Sobótce”Ignacy Krasicki – bajki i „Żona modna”Juliusz Słowacki – „W pamiętniku Zofii Bobrówny”Wypowiedzenia: zdanie i równoważnik zdaniaZdania złożone współrzędnie i podrzędnieCzęści mowy – powtórka przed egzaminemCzasownik: aspekt, tryb i stronaFonetyka: głoski, upodobnienia i uproszczeniaSłownictwo: zapożyczenia, archaizmy, wieloznacznośćRodzaje i gatunki literackieŚrodki stylistyczneRozprawkaCharakterystyka postaci i inne formyOpowiadanie twórcze i opis przeżyć wewnętrznychStreszczenie i krótkie formy użytkoweStyle wypowiedzi i etykieta językowaPerswazja, manipulacja i przemówienie