ogarniam.edu.pl Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Komunikacjaklasa 5 · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/sp/5/jezyk-polski/srodki-jezykowe-a-cel-wypowiedzi/

Język polski · Komunikacja · kl. 5

Środki językowe a cel wypowiedzi

Jak dobierać słowa i formę zdania do celu wypowiedzi: informowania, przekonywania i wyrażania emocji – i jak odczytać to, czego ktoś nie mówi wprost.

ok. 2 min czytania10 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Po co mówimy? Cel wypowiedzi

  • Intencja to cel, który chce osiągnąć nadawca (ten, kto mówi lub pisze) wobec odbiorcy (tego, kto słucha lub czyta).
  • Informowanie – przekazujemy fakty: Autobus odjeżdża o 15:30.
  • Przekonywanie – chcemy zmienić czyjeś zdanie: Naprawdę warto przeczytać tę książkę, bo…
  • Wyrażanie emocji – pokazujemy uczucia: Strasznie się cieszę z wygranej!
  • Cel zmienia dobór słów. Prośba: Czy mógłbyś zamknąć okno? Żądanie: Zamknij natychmiast okno!
Zapamiętaj

Cel wypowiedzi poznajemy po doborze słów, rodzaju zdania (pytanie, rozkaz, wykrzyknienie) i tonie głosu.

2Sytuacja komunikacyjna

  • Sytuację komunikacyjną tworzą: nadawca, odbiorca, temat, miejsce i czas. Inaczej mówimy na lekcji, a inaczej na boisku.
  • Grzeczność językowa to dopasowanie formy do odbiorcy: koledze mówisz Pożycz mi długopis, a nauczycielce Czy mogłabym prosić o długopis?
  • Intencja ukryta (niewyrażona wprost): Ale tu zimno… może znaczyć „zamknij okno”. Także przenośnia zdradza intencję: Ale z ciebie żółw! to ponaglenie.
Sprawdź, czy rozumiesz

Co tworzy sytuację komunikacyjną?

3Fakty, opinie, słowa wartościujące

  • Fakt można sprawdzić: Wisła jest najdłuższą rzeką w Polsce. Opinia to czyjaś ocena: Wisła jest najpiękniejsza.
  • Słownictwo neutralne tylko nazywa: pies, dom. Wartościujące ocenia – dodatnio (piesek, domek, wspaniały) albo ujemnie (psisko, rudera, okropny).

4Krok po kroku: wniosek z wypowiedzi

  • Krok 1. Ustal, kto mówi i do kogo.
  • Krok 2. Oddziel fakty od opinii.
  • Krok 3. Zapytaj: czego nadawca naprawdę chce?
  • Krok 4. Zapisz wniosek, np. mama mówi Już ósma…, więc chce, żebym kończył grę.
Uwaga na błąd

Branie opinii za fakt tylko dlatego, że ktoś powiedział ją pewnym głosem.

Sprawdź, czy rozumiesz

Które zdanie jest faktem?

✎Ściąga: Środki językowe a cel wypowiedzi

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Cel wypowiedzi poznajemy po doborze słów, rodzaju zdania (pytanie, rozkaz, wykrzyknienie) i tonie głosu.
  • Intencja to cel, który chce osiągnąć nadawca (ten, kto mówi lub pisze) wobec odbiorcy (tego, kto słucha lub czyta).
  • Informowanie – przekazujemy fakty: Autobus odjeżdża o 15:30.
  • Przekonywanie – chcemy zmienić czyjeś zdanie: Naprawdę warto przeczytać tę książkę, bo…
  • Wyrażanie emocji – pokazujemy uczucia: Strasznie się cieszę z wygranej!
  • Sytuację komunikacyjną tworzą: nadawca, odbiorca, temat, miejsce i czas. Inaczej mówimy na lekcji, a inaczej na boisku.
  • Grzeczność językowa to dopasowanie formy do odbiorcy: koledze mówisz Pożycz mi długopis, a nauczycielce Czy mogłabym prosić o długopis?
  • Intencja ukryta (niewyrażona wprost): Ale tu zimno… może znaczyć „zamknij okno”. Także przenośnia zdradza intencję: Ale z ciebie żółw! to ponaglenie.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Jaki jest cel wypowiedzi „Autobus do Krakowa odjeżdża o 15:30”?

    1. Aprzekonywanie
    2. Binformowanie
    3. Cwyrażanie emocji
    4. Dzadawanie pytań
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: informowanie – Podano sprawdzalną godzinę odjazdu, więc wypowiedź informuje.

  2. Co tworzy sytuację komunikacyjną?

    1. Anadawca, odbiorca, temat, miejsce i czas
    2. Bjedynie miejsce rozmowy
    3. Cwyłącznie odbiorca
    4. Dtylko nadawca i temat
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: nadawca, odbiorca, temat, miejsce i czas – Sytuację komunikacyjną tworzą uczestnicy rozmowy i jej okoliczności.

  3. Co to intencja ukryta?

    1. Acel wypowiedzi niewyrażony wprost
    2. Bwyłącznie żart
    3. Ccel wypowiedzi powiedziany otwarcie
    4. Dpytanie bez odpowiedzi
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: cel wypowiedzi niewyrażony wprost – Nadawca nie mówi wprost, o co mu chodzi, np. „Ale tu zimno…”.

  4. Które zdanie jest faktem?

    1. A„Wisła jest najlepsza na spacer.”
    2. B„Wisła jest nudna.”
    3. C„Wisła jest najpiękniejsza.”
    4. D„Wisła jest najdłuższą rzeką w Polsce.”
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: „Wisła jest najdłuższą rzeką w Polsce.” – Tylko pierwsze zdanie można sprawdzić w atlasie.

  5. Który wyraz ocenia ujemnie?

    1. Azwierzę
    2. Bpiesek
    3. Cpsisko
    4. Dpies
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: psisko – Zgrubienie „psisko” wyraża niechęć; „pies” i „zwierzę” są neutralne, a „piesek” ocenia dodatnio.

  6. Które zdanie jest grzeczną prośbą?

    1. AMasz zamknąć okno.
    2. BOkno!
    3. CZamknij natychmiast okno!
    4. DCzy mógłbyś zamknąć okno?
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Czy mógłbyś zamknąć okno? – Forma pytająca i tryb przypuszczający łagodzą wypowiedź; pozostałe zdania to żądania.

  7. Kolega mówi: „Znowu zapomniałem drugiego śniadania…”. Czego najpewniej chce?

    1. Aprzeprosić nauczyciela
    2. Bpochwalić się
    3. Cpoinformować o pogodzie
    4. Dżeby ktoś się z nim podzielił jedzeniem
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: żeby ktoś się z nim podzielił jedzeniem – To intencja ukryta: kolega nie prosi wprost, ale liczy na poczęstunek.

  8. Co świadczy o grzeczności językowej?

    1. Amówienie najgłośniej
    2. Bdostosowanie formy wypowiedzi do odbiorcy
    3. Cignorowanie odbiorcy
    4. Dużywanie samych rozkazów
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: dostosowanie formy wypowiedzi do odbiorcy – Inaczej mówimy do kolegi, a inaczej do nauczyciela.

Cały dział „Komunikacja”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Więcej: Język polski, klasa 5