1Skały i minerały
- Minerały to naturalne substancje, z których zbudowane są skały, np. kwarc.
- Skała to naturalny materiał zbudowany z jednego lub kilku minerałów. Na przykład granit składa się z kwarcu, skalenia i miki.
2Rodzaje skał
| rodzaj | cecha | przykłady |
|---|---|---|
| luźne | ziarna nie są połączone, sypią się | piasek, żwir |
| lite | ziarna mocno połączone w twardą bryłę | granit, piaskowiec, wapień |
| zwięzłe | ziarna słabo połączone; wilgotne można ugniatać (są plastyczne) | glina |
Skały dzielimy na lite (np. granit), zwięzłe (np. glina) i luźne (np. piasek).
„piasek to nie skała, bo się sypie”
Piasek to skała luźna.
3Jak badamy skały?
- Barwa – oglądamy skałę, najlepiej przez lupę.
- Spójność – sprawdzamy, czy ziarna się rozsypują, czy są połączone.
- Twardość – próbujemy zarysować skałę paznokciem, a potem gwoździem. Wapień zarysujemy gwoździem, a granitu – nie.
- Odporność na wodę – wkładamy próbki do wody: glina rozmięka, a granit się nie zmienia.
- Skały rozpoznajemy z pomocą klucza lub atlasu skał.
Jak sprawdzamy twardość skały?
Im trudniej zarysować skałę, tym jest twardsza.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
4Skały w Polsce
- Granit – Karkonosze i Tatry.
- Piaskowiec – Góry Stołowe, np. Błędne Skały i Szczeliniec.
- Wapień – Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, zwana Jurą: białe skałki i jaskinie.
- Na nizinach jest dużo piasku, żwiru, gliny i głazów narzutowych. Przyniósł je z północy lądolód (więcej w klasie 5).
5Zastosowanie skał
- Granit – schody, pomniki, kostka brukowa.
- Piaskowiec i wapień – budowa domów i kościołów; z wapienia wytwarza się wapno i cement.
- Piasek i żwir – beton; z piasku wytwarza się też szkło.
- Glina – cegły, dachówki, naczynia.
Skąd na polskich nizinach wzięły się głazy narzutowe?
Głazy narzutowe przywędrowały z lądolodem ze Skandynawii.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Skały w naszej okolicy
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Skały dzielimy na lite (np. granit), zwięzłe (np. glina) i luźne (np. piasek).
- Minerały to naturalne substancje, z których zbudowane są skały, np. kwarc.
- Skała to naturalny materiał zbudowany z jednego lub kilku minerałów. Na przykład granit składa się z kwarcu, skalenia i miki.
- Barwa – oglądamy skałę, najlepiej przez lupę.
- Spójność – sprawdzamy, czy ziarna się rozsypują, czy są połączone.
- Twardość – próbujemy zarysować skałę paznokciem, a potem gwoździem. Wapień zarysujemy gwoździem, a granitu – nie.
- Odporność na wodę – wkładamy próbki do wody: glina rozmięka, a granit się nie zmienia.
- Granit – Karkonosze i Tatry.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Do której grupy skał należy piasek?
- Aluźne
- Btwarde
- Czwięzłe
- Dlite
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: luźne – Ziarna piasku nie są ze sobą połączone, dlatego to skała luźna.
Którą skałę po zwilżeniu można ugniatać jak plastelinę?
- Aglinę
- Bżwir
- Cgranit
- Dwapień
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: glinę – Glina to skała zwięzła – wilgotna staje się plastyczna.
Jak sprawdzamy twardość skały?
- Aważymy ją na wadze kuchennej
- Boglądamy jej barwę przez lupę
- Cpróbujemy zarysować ją paznokciem i gwoździem
- Dwkładamy ją na godzinę do wody
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: próbujemy zarysować ją paznokciem i gwoździem – Im trudniej zarysować skałę, tym jest twardsza.
Jaka jest różnica między skałą a minerałem?
- Askała jest zbudowana z jednego lub kilku minerałów
- Bminerał jest zbudowany z kilku różnych skał
- Cminerały występują wyłącznie w górach
- Dskała jest zawsze przezroczysta jak kryształ
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: skała jest zbudowana z jednego lub kilku minerałów – Minerały to „cegiełki”, z których powstają skały.
Gdzie w Polsce występują skały z piaskowca, np. Błędne Skały?
- Aw Tatrach Wysokich
- Bna Pojezierzu Mazurskim
- Cw Górach Stołowych
- Dna Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: w Górach Stołowych – Góry Stołowe są zbudowane z piaskowca.
Uczniowie włożyli do wody kawałek gliny i kawałek granitu. Co zobaczą po godzinie?
- Aobie skały rozpuszczą się w wodzie
- Bglina rozmięknie, a granit się nie zmieni
- Cgranit rozmięknie, a glina się nie zmieni
- Dobie skały wcale się nie zmienią
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: glina rozmięknie, a granit się nie zmieni – Glina nasiąka wodą i mięknie, a granit jest odporny na wodę.
Skąd na polskich nizinach wzięły się głazy narzutowe?
- Aspadły z kosmosu jako meteoryty
- Bprzywieźli je ludzie na budowy
- Cwyrzuciły je dawne wulkany
- Dprzyniósł je lądolód z północy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: przyniósł je lądolód z północy – Głazy narzutowe przywędrowały z lądolodem ze Skandynawii.
Do czego wykorzystuje się glinę?
- Ado wyrobu pomników
- Bdo produkcji wapna
- Cdo produkcji cegieł i dachówek
- Ddo produkcji szkła okiennego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: do produkcji cegieł i dachówek – Z wypalonej gliny powstają cegły, dachówki i naczynia.
Cały dział „W terenie i najbliższym otoczeniu”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.