1Z czego składa się powietrze
- Powietrze to mieszanina gazów. Skład suchego powietrza:
| składnik | ile go jest w powietrzu | na diagramie kołowym |
|---|---|---|
| azot | ok. 78% | ponad trzy czwarte koła |
| tlen | ok. 21% | około jednej piątej koła |
| argon i inne gazy | ok. 1% | cienki pasek |
| dwutlenek węgla | ok. 0,04% (część tego 1%) | niewidoczna kreska |
- Są w nim też para wodna i pyły w zmiennych ilościach.
- Dwutlenku węgla przybywa: w 2025 r. było go średnio ok. 425 ppm (części na milion), a 200 lat temu ok. 280 ppm.
2Tlen i dwutlenek węgla
| cecha | tlen (O₂) | dwutlenek węgla (CO₂) |
|---|---|---|
| stan skupienia, barwa, zapach | gaz, bezbarwny, bez zapachu | gaz, bezbarwny, bez zapachu |
| rozpuszczalność w wodzie | słaba | lepsza niż tlenu (napoje gazowane) |
| palność | sam się nie pali, ale podtrzymuje palenie | nie pali się i nie podtrzymuje palenia |
| w porównaniu z powietrzem | nieco cięższy | cięższy – gromadzi się nisko |
| znaczenie | potrzebny do oddychania | potrzebny roślinom do fotosyntezy, gaz cieplarniany |
Tlen podtrzymuje palenie, a dwutlenek węgla nie. Dlatego CO₂ jest w gaśnicach śniegowych.
„tlen się pali”
Tlen sam nie płonie, ale bez niego nic się nie spali – on podtrzymuje palenie.
- CO₂ może zbierać się w studniach i piwnicach, wypierając powietrze z tlenem – grozi to uduszeniem.
Na diagramie kołowym składu powietrza jeden wycinek zajmuje około jednej piątej koła. Jaki to gaz?
Tlenu jest ok. 21%, czyli mniej więcej jedna piąta powietrza.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Jak je wykryć – doświadczenia
- Doświadczenia z ogniem wykonujemy pod opieką nauczyciela.
- Tlen: tlące się łuczywko (patyczek) włożone do naczynia z tlenem zapala się jasnym płomieniem.
- Dwutlenek węgla wykrywamy wodą wapienną, która od niego mętnieje. Gdy dmuchamy do niej słomką, mętnieje – wydychane powietrze zawiera CO₂.
- Świeca pod szklanką: przykryta świeczka po chwili gaśnie. Wniosek (uproszczony): płomień zużył tlen, a bez tlenu palenie ustaje.
- Gaszenie gazem: w szklance mieszamy ocet z sodą – powstaje CO₂. Przechylony nad świeczką gaz „spływa” i gasi płomień. Wniosek: CO₂ jest cięższy od powietrza i nie podtrzymuje palenia.
Tlen wykrywa tlące się łuczywko, a dwutlenek węgla – mętniejąca woda wapienna.
✎Ściąga: Skład powietrza: tlen i dwutlenek węgla
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Tlen podtrzymuje palenie, a dwutlenek węgla nie. Dlatego CO₂ jest w gaśnicach śniegowych.
- Tlen wykrywa tlące się łuczywko, a dwutlenek węgla – mętniejąca woda wapienna.
- Powietrze to mieszanina gazów. Skład suchego powietrza:
- Tlen: tlące się łuczywko (patyczek) włożone do naczynia z tlenem zapala się jasnym płomieniem.
- Dwutlenek węgla wykrywamy wodą wapienną, która od niego mętnieje. Gdy dmuchamy do niej słomką, mętnieje – wydychane powietrze zawiera CO₂.
- Świeca pod szklanką: przykryta świeczka po chwili gaśnie. Wniosek (uproszczony): płomień zużył tlen, a bez tlenu palenie ustaje.
- Gaszenie gazem: w szklance mieszamy ocet z sodą – powstaje CO₂. Przechylony nad świeczką gaz „spływa” i gasi płomień. Wniosek: CO₂ jest cięższy od powietrza i nie podtrzymuje palenia.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Którego gazu jest w powietrzu najwięcej?
- Aargonu
- Bdwutlenku węgla
- Ctlenu
- Dazotu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: azotu – Azot stanowi ok. 78% powietrza.
Na diagramie kołowym składu powietrza jeden wycinek zajmuje około jednej piątej koła. Jaki to gaz?
- Aazot
- Btlen
- Cpara wodna
- Ddwutlenek węgla
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: tlen – Tlenu jest ok. 21%, czyli mniej więcej jedna piąta powietrza.
Co się stanie z tlącym się łuczywkiem włożonym do naczynia z tlenem?
- Awybuchnie i rozpadnie się na kawałki
- Bbędzie się tlić bez żadnej zmiany
- Cod razu zgaśnie i przestanie się tlić
- Dzapali się jasnym płomieniem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: zapali się jasnym płomieniem – Tlen podtrzymuje palenie, więc łuczywko rozpala się płomieniem.
Dlaczego dwutlenek węgla stosuje się w gaśnicach?
- Anie pali się i nie podtrzymuje palenia
- Bjest lżejszy od powietrza i unosi płomień
- Cma ostry zapach, który ostrzega przed ogniem
- Ddobrze podtrzymuje palenie, ale chłodzi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: nie pali się i nie podtrzymuje palenia – CO₂ odcina dopływ tlenu do płomienia, a sam się nie pali.
Ola dmuchała słomką do wody wapiennej. Co zaobserwowała?
- Awoda zmieniła kolor na niebieski
- Bnic się nie zmieniło
- Cwoda zaczęła wrzeć
- Dwoda zmętniała
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: woda zmętniała – Woda wapienna mętnieje, bo wydychane powietrze zawiera dwutlenek węgla.
Dlaczego niebezpiecznie jest schodzić do głębokiej, starej studni?
- Aazot na dnie studni zamienia się w trujący gaz
- Bna dnie zbiera się czysty tlen, który od razu się zapala
- Cpara wodna na dnie zamienia się w dwutlenek węgla
- Dna dnie może zbierać się cięższy od powietrza dwutlenek węgla
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: na dnie może zbierać się cięższy od powietrza dwutlenek węgla – CO₂ jest cięższy od powietrza i wypiera z dna studni powietrze z tlenem.
Dlaczego świeca przykryta szklanką po chwili gaśnie?
- Awosk pod szklanką szybko się kończy
- Bpod szklanką zabrakło tlenu potrzebnego do palenia
- Cpod szklanką wypalił się cały azot
- Dszklanka za bardzo ochładza płomień
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: pod szklanką zabrakło tlenu potrzebnego do palenia – Do palenia potrzebny jest tlen, a pod szklanką jego zapas jest mały.
Która cecha dotyczy zarówno tlenu, jak i dwutlenku węgla?
- Aoba mętnią wodę wapienną
- Bsą bezbarwnymi gazami bez zapachu
- Coba bardzo dobrze rozpuszczają się w wodzie
- Doba podtrzymują palenie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: są bezbarwnymi gazami bez zapachu – Oba gazy są bezbarwne i bezwonne, a różnią się palnością i sposobem wykrywania.
Cały dział „W terenie i najbliższym otoczeniu”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.