1Narządy wydalnicze i środowisko
- Rdzeń (układ moczowy, nefron, ADH, badanie moczu, dializa) znajdziesz w klasie II.
| Narząd | Gdzie |
|---|---|
| protonefrydia | płazińce |
| metanefrydia | pierścienice, mięczaki |
| cewki Malpighiego | owady |
| nerki | kręgowce |
- Wydalanie odbywa się też przez płuca (CO₂), skórę (pot) i wątrobę (barwniki żółciowe z rozpadu hemoglobiny, usuwane z żółcią).
- Ryba słodkowodna: zyskuje wodę, więc prawie nie pije i oddaje dużo rozcieńczonego moczu, a sole aktywnie pobiera skrzelami. Ryba morska kostnoszkieletowa: traci wodę, więc pije i wydala sole przez skrzela. Ssak lądowy: oszczędza wodę.
2Co robi nefron
- Ultrafiltracja w kłębuszku zachodzi pod ciśnieniem krwi: woda i małe cząsteczki przechodzą do torebki (mocz pierwotny), białka i komórki krwi zostają. Moczu pierwotnego powstaje ok. 150–180 l na dobę, a ostatecznego tylko ok. 1,5 l – reszta wraca do krwi.
- Resorpcja zwrotna w kanalikach odzyskuje glukozę, aminokwasy, jony i większość wody. Sekrecja kanalikowa dodaje do moczu to, co trzeba wydalić (np. jony H⁺, niektóre leki).
- Mechanizm przeciwprądowy pętli nefronu wytwarza w rdzeniu nerki wysokie stężenie substancji rozpuszczonych, więc woda wychodzi z kanalików zbiorczych i mocz się zagęszcza.
Ryba słodkowodna oddaje dużo moczu i prawie nie pije. Dlaczego?
Jej płyny są bardziej stężone niż woda dokoła, więc woda wnika do ciała.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Hormony i badania
- ADH zwiększa przepuszczalność kanalików zbiorczych dla wody, więc mocz jest zagęszczony. Aldosteron zwiększa resorpcję sodu (a za nim wody).
- Badanie ogólne moczu ocenia m.in. białko, glukozę i erytrocyty: białko w moczu sugeruje uszkodzenie filtra, glukoza (przy cukrzycy) zbyt wysoką glikemię. Dializa zastępuje nerki w niewydolności.
Filtracja jest „na wszystko, co małe”, a wybiera dopiero resorpcja. Dlatego glukozy w moczu normalnie nie ma.
ADH nie powoduje wydalania wody, tylko ją zatrzymuje. Zwiększa przepuszczalność kanalików zbiorczych.
✎Ściąga: Nefron, narządy wydalnicze i osmoregulacja
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Filtracja jest „na wszystko, co małe”, a wybiera dopiero resorpcja. Dlatego glukozy w moczu normalnie nie ma.
- Ryba słodkowodna: zyskuje wodę, więc prawie nie pije i oddaje dużo rozcieńczonego moczu, a sole aktywnie pobiera skrzelami. Ryba morska kostnoszkieletowa: traci wodę, więc pije i wydala sole przez skrzela. Ssak lądowy: oszczędza wodę.
- Ultrafiltracja w kłębuszku zachodzi pod ciśnieniem krwi: woda i małe cząsteczki przechodzą do torebki (mocz pierwotny), białka i komórki krwi zostają. Moczu pierwotnego powstaje ok. 150–180 l na dobę, a ostatecznego tylko ok. 1,5 l – reszta wraca do krwi.
- Resorpcja zwrotna w kanalikach odzyskuje glukozę, aminokwasy, jony i większość wody. Sekrecja kanalikowa dodaje do moczu to, co trzeba wydalić (np. jony H⁺, niektóre leki).
- Mechanizm przeciwprądowy pętli nefronu wytwarza w rdzeniu nerki wysokie stężenie substancji rozpuszczonych, więc woda wychodzi z kanalików zbiorczych i mocz się zagęszcza.
- ADH zwiększa przepuszczalność kanalików zbiorczych dla wody, więc mocz jest zagęszczony. Aldosteron zwiększa resorpcję sodu (a za nim wody).
- Badanie ogólne moczu ocenia m.in. białko, glukozę i erytrocyty: białko w moczu sugeruje uszkodzenie filtra, glukoza (przy cukrzycy) zbyt wysoką glikemię. Dializa zastępuje nerki w niewydolności.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Gdzie zachodzi ultrafiltracja?
- AW miedniczce nerkowej
- BW pętli nefronu
- CW kanaliku zbiorczym
- DW kłębuszku nerkowym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: W kłębuszku nerkowym – Pod ciśnieniem krwi woda i małe cząsteczki przechodzą z kłębuszka do torebki.
W moczu ostatecznym wykryto białko i erytrocyty. Co jest najbardziej prawdopodobną przyczyną?
- AZbyt niskie ciśnienie parcjalne tlenu
- BNadmiar ADH
- CUszkodzenie filtra w kłębuszku
- DNiedobór witaminy K
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Uszkodzenie filtra w kłębuszku – Białka i krwinki normalnie nie przechodzą filtra, więc ich obecność oznacza jego uszkodzenie.
Co zwiększa ADH?
- AWydzielanie glukozy
- BPrzepuszczalność kanalików zbiorczych dla wody
- CCiśnienie filtracji
- DResorpcję sodu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Przepuszczalność kanalików zbiorczych dla wody – ADH sprawia, że więcej wody wraca do krwi i mocz jest zagęszczony.
Który hormon zwiększa resorpcję sodu?
- AAldosteron
- BGlukagon
- CInsulina
- DADH
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Aldosteron – Aldosteron zwiększa resorpcję Na⁺, a wraz z nim wody.
Co zapewnia mechanizm przeciwprądowy w nerce?
- AZmniejszenie ciśnienia krwi
- BWytwarzanie moczu pierwotnego
- CUsuwanie leków
- DZagęszczanie moczu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Zagęszczanie moczu – Gradient stężeń w rdzeniu nerki umożliwia odzysk wody z kanalików zbiorczych.
Ryba słodkowodna oddaje dużo moczu i prawie nie pije. Dlaczego?
- AWydala sole przez skrzela
- BWoda napływa do jej ciała, więc wydala rozcieńczony mocz
- CMa wysokie stężenie soli w środowisku
- DTraci wodę przez skrzela
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Woda napływa do jej ciała, więc wydala rozcieńczony mocz – Jej płyny są bardziej stężone niż woda dokoła, więc woda wnika do ciała.
Ryba morska kostnoszkieletowa traci wodę. Co robi?
- ANie pije i wydala dużo rozcieńczonego moczu
- BPije wodę i wydala nadmiar soli przez skrzela
- CMagazynuje mocznik
- DWchłania sole przez skórę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Pije wodę i wydala nadmiar soli przez skrzela – Aby zrekompensować utratę wody, pije wodę morską i pozbywa się soli przez skrzela.
Które narządy wydalnicze mają owady?
- AMetanefrydia
- BProtonefrydia
- CCewki Malpighiego
- DNerki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Cewki Malpighiego – Cewki Malpighiego odbierają produkty z hemolimfy i prowadzą je do jelita.
Cały dział „Odporność i wydalanie”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.