1Dobór krok po kroku
- Zmienność genetyczna to dziedziczne różnice między osobnikami. Dostarczają jej mutacje i rekombinacja (mieszanie alleli w mejozie i zapłodnieniu). Bez zmienności dobór nie ma na czym pracować – wszyscy byliby identyczni.
- Dobór naturalny zachodzi, gdy: (1) rodzi się więcej potomstwa, niż przeżyje (nadprodukcja), (2) osobniki się różnią, (3) różnice są dziedziczne, (4) osobniki różnią się sukcesem rozrodczym.
- Wynik: rośnie częstość korzystnych alleli w populacji, kolejne pokolenia lepiej pasują do środowiska.
Dobór działa na osobniki, a zmienia się populacja. Pojedynczy osobnik nie ewoluuje.
2Rodzaje doboru
| Rodzaj | Kto ma przewagę | Przykład |
|---|---|---|
| Stabilizujący | fenotypy średnie | masa urodzeniowa dzieci |
| Kierunkowy | jedna skrajność | ciemna odmiana ćmy (krępaka brzozowego) w zadymionych lasach; oporność bakterii na antybiotyk |
| Różnicujący | obie skrajności | afrykański ptak ziarnojad: małe dzioby – miękkie nasiona, duże – twarde; średnie radzą sobie gorzej |
- Na wykresie rozkładu cechy: stabilizujący zwęża krzywą, kierunkowy przesuwa ją, różnicujący rozdziela na dwa szczyty.
Opis: wykres rozkładu cechy zmienił się z jednego szczytu na dwa szczyty przy skrajnych wartościach. Jaki to dobór?
Dwa szczyty przy skrajnościach oznaczają przewagę obu krańców.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Pułapki rozumowania
- Mutacje nie powstają celowo w odpowiedzi na potrzebę. Bakterie nie wytwarzają oporności „bo chcą”. Przypadkowa mutacja jest tylko selekcjonowana, gdy pojawi się antybiotyk.
- Lamarckizm twierdził, że cechy nabyte w ciągu życia (np. wydłużanie szyi) są dziedziczone. To odrzucono: opalenizna czy mięśnie z siłowni nie zmieniają alleli w gametach.
- Darwinizm: ewolucja przez dobór naturalny. Współczesna teoria łączy go z genetyką (mutacje, rekombinacja, populacyjne zmiany częstości alleli).
„Bakterie uodporniły się, bo antybiotyk wywołał u nich mutację”
Odporne bakterie istniały wcześniej, antybiotyk tylko usunął wrażliwe.
✎Ściąga: Zmienność i dobór naturalny
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Dobór działa na osobniki, a zmienia się populacja. Pojedynczy osobnik nie ewoluuje.
- Zmienność genetyczna to dziedziczne różnice między osobnikami. Dostarczają jej mutacje i rekombinacja (mieszanie alleli w mejozie i zapłodnieniu). Bez zmienności dobór nie ma na czym pracować – wszyscy byliby identyczni.
- Dobór naturalny zachodzi, gdy: (1) rodzi się więcej potomstwa, niż przeżyje (nadprodukcja), (2) osobniki się różnią, (3) różnice są dziedziczne, (4) osobniki różnią się sukcesem rozrodczym.
- Mutacje nie powstają celowo w odpowiedzi na potrzebę. Bakterie nie wytwarzają oporności „bo chcą”. Przypadkowa mutacja jest tylko selekcjonowana, gdy pojawi się antybiotyk.
- Lamarckizm twierdził, że cechy nabyte w ciągu życia (np. wydłużanie szyi) są dziedziczone. To odrzucono: opalenizna czy mięśnie z siłowni nie zmieniają alleli w gametach.
- Darwinizm: ewolucja przez dobór naturalny. Współczesna teoria łączy go z genetyką (mutacje, rekombinacja, populacyjne zmiany częstości alleli).
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Co jest materiałem, na którym działa dobór naturalny?
- AWyłącznie zmienność środowiskowa
- BWyłącznie mutacje korzystne
- CCechy nabyte w ciągu życia
- DDziedziczna zmienność między osobnikami
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Dziedziczna zmienność między osobnikami – Dobór działa na różnice dziedziczne.
Który z warunków NIE jest potrzebny do doboru naturalnego?
- AŚwiadome dążenie osobników do zmiany
- BZmienność
- CZróżnicowany sukces rozrodczy
- DDziedziczność
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Świadome dążenie osobników do zmiany – Dobór jest procesem biernym i nie wymaga celowości.
Dobór stabilizujący faworyzuje:
- AObie skrajności
- BWyłącznie nowe mutacje
- CFenotypy średnie
- DJedną skrajność
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Fenotypy średnie – Masa urodzeniowa dzieci jest klasycznym przykładem.
Zadymione lasy i ćmy: ciemna odmiana zwiększa udział w populacji. Jaki dobór?
- ABrak doboru
- BRóżnicujący
- CStabilizujący
- DKierunkowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Kierunkowy – Faworyzowana jest jedna skrajność fenotypu.
Opis: wykres rozkładu cechy zmienił się z jednego szczytu na dwa szczyty przy skrajnych wartościach. Jaki to dobór?
- ARóżnicujący
- BStabilizujący
- CLosowy
- DKierunkowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Różnicujący – Dwa szczyty przy skrajnościach oznaczają przewagę obu krańców.
Skąd biorą się bakterie oporne na antybiotyk?
- ABakterie „uczą się” i przekazują nabyte cechy
- BBakterie opornieją po zmianie temperatury
- CMutacja losowo powstała wcześniej, a antybiotyk wyselekcjonował oporne
- DAntybiotyk celowo wywołuje oporność
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Mutacja losowo powstała wcześniej, a antybiotyk wyselekcjonował oporne – Mutacje są losowe; środowisko tylko je selekcjonuje.
Co stwierdzał lamarckizm?
- ACechy nabyte w ciągu życia są dziedziczone
- BZmienność powstaje przez mutacje
- CDobór naturalny wybiera najlepsze osobniki
- DGatunek jest niezmienny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Cechy nabyte w ciągu życia są dziedziczone – Ta koncepcja została odrzucona.
Co zmienia się w populacji pod wpływem doboru naturalnego?
- AGenotyp pojedynczego osobnika
- BCzęstość alleli
- CLiczba chromosomów w każdej komórce
- DKod genetyczny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Częstość alleli – Dobór zwiększa częstość alleli korzystnych.
Cały dział „Mechanizmy ewolucji”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.