1Trzy rodzaje wzorów
- Wzór sumaryczny podaje tylko skład, np. C₄H₁₀. Półstrukturalny grupuje atomy: CH₃–CH₂–CH₂–CH₃. Strukturalny pokazuje wszystkie wiązania.
- Węgiel tworzy cztery wiązania, tlen dwa, wodór jedno. Wiązanie podwójne liczy się za dwa, potrójne za trzy.
- Węglowodory mają tylko C i H. Związek jednofunkcyjny ma jeden rodzaj grupy funkcyjnej, a wielofunkcyjny kilka (kwas mlekowy: –OH i –COOH).
2Grupy funkcyjne i nazwy
| grupa | klasa związków | przykład |
|---|---|---|
| –OH | alkohole, fenole | CH₃CH₂OH etanol |
| –CHO | aldehydy | CH₃CHO etanal |
| >C=O w łańcuchu | ketony | CH₃COCH₃ propanon |
| –COOH | kwasy karboksylowe | CH₃COOH kwas etanowy |
| –COO– | estry | CH₃COOC₂H₅ etanian etylu |
| –NH₂ | aminy | CH₃NH₂ metyloamina |
| –Cl, –Br | halogenopochodne | CH₃CH₂Br bromoetan |
- Nazwa to rdzeń (met-, et-, prop-, but-, pent-, heks-, hept-, okt-) plus końcówka: -an, -en, -yn, -ol, -al, -on. Np. CH₃CH₂CH₂OH to propan-1-ol.
3Homologi
- Homologi różnią się o grupę CH₂. Wzory ogólne: alkany CₙH₂ₙ₊₂, alkeny CₙH₂ₙ, alkiny CₙH₂ₙ₋₂ (n to liczba atomów węgla).
- Dla n = 5 alkan to C₅H₁₂ (pentan), a alken C₅H₁₀ (penten).
Wzór ogólny alkenów (węglowodorów z jednym wiązaniem podwójnym) to
Alkeny mają dwa atomy H mniej niż alkany: CₙH₂ₙ.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
4Izomeria konstytucyjna
- Izomery mają ten sam wzór sumaryczny i inną budowę. Szkieletowa: butan i 2-metylopropan. Położenia: propan-1-ol i propan-2-ol (C₃H₈O). Grup funkcyjnych: etanol i eter dimetylowy (C₂H₆O).
5Wrzenie i rozpuszczalność
- Grupy –OH i –COOH tworzą wiązania wodorowe i podnoszą temperaturę wrzenia. Etanol wrze w ok. 78 °C, a eter dimetylowy w ok. −24 °C, choć mają ten sam wzór.
- Im dłuższy łańcuch węglowodorowy, tym gorsza rozpuszczalność w wodzie. Etanol miesza się z wodą, heksan-1-ol rozpuszcza się słabo.
Homologi różnią się o CH₂ (inne wzory sumaryczne). Izomery mają ten sam wzór sumaryczny, ale inną budowę.
Obrócony lub „zgięty” rysunek tego samego łańcucha to nadal ta sama cząsteczka. Porównuj kolejność połączeń atomów, a nie wygląd rysunku.
Etanol i eter dimetylowy to izomery. Który ma wyższą temperaturę wrzenia i dlaczego?
Tylko etanol ma grupę –OH, więc jego cząsteczki łączą się wiązaniami wodorowymi i trudniej je rozdzielić.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Wzory, grupy funkcyjne i izomeria konstytucyjna
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Homologi różnią się o CH₂ (inne wzory sumaryczne). Izomery mają ten sam wzór sumaryczny, ale inną budowę.
- Wzór sumaryczny podaje tylko skład, np. C₄H₁₀. Półstrukturalny grupuje atomy: CH₃–CH₂–CH₂–CH₃. Strukturalny pokazuje wszystkie wiązania.
- Węglowodory mają tylko C i H. Związek jednofunkcyjny ma jeden rodzaj grupy funkcyjnej, a wielofunkcyjny kilka (kwas mlekowy: –OH i –COOH).
- Homologi różnią się o grupę CH₂. Wzory ogólne: alkany CₙH₂ₙ₊₂, alkeny CₙH₂ₙ, alkiny CₙH₂ₙ₋₂ (n to liczba atomów węgla).
- Izomery mają ten sam wzór sumaryczny i inną budowę. Szkieletowa: butan i 2-metylopropan. Położenia: propan-1-ol i propan-2-ol (C₃H₈O). Grup funkcyjnych: etanol i eter dimetylowy (C₂H₆O).
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Ile izomerów konstytucyjnych ma pentan C₅H₁₂ (razem z nim)?
- A4
- B2
- C5
- D3
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 3 – To pentan, 2-metylobutan i 2,2-dimetylopropan, czyli trzy izomery.
Wzór ogólny alkenów (węglowodorów z jednym wiązaniem podwójnym) to
- ACₙH₂ₙ₊₂
- BCₙHₙ
- CCₙH₂ₙ₋₂
- DCₙH₂ₙ
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: CₙH₂ₙ – Alkeny mają dwa atomy H mniej niż alkany: CₙH₂ₙ.
Który wzór sumaryczny ma alkan o sześciu atomach węgla?
- AC₆H₆
- BC₆H₁₂
- CC₆H₁₀
- DC₆H₁₄
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: C₆H₁₄ – Dla n = 6: 2n + 2 = 14, więc C₆H₁₄ (heksan).
Etanol i eter dimetylowy to izomery. Który ma wyższą temperaturę wrzenia i dlaczego?
- AEtanol, bo tworzy wiązania wodorowe
- BEter, bo ma mniejszą masę
- CEter, bo nie ma grupy –OH
- DWrzą w tej samej temperaturze, bo mają ten sam wzór
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Etanol, bo tworzy wiązania wodorowe – Tylko etanol ma grupę –OH, więc jego cząsteczki łączą się wiązaniami wodorowymi i trudniej je rozdzielić.
Propan-1-ol i propan-2-ol są względem siebie
- Ahomologami
- Bizomerami położenia grupy funkcyjnej
- Cizomerami szkieletowymi
- Dizomerami grup funkcyjnych
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: izomerami położenia grupy funkcyjnej – Oba mają wzór C₃H₈O i ten sam szkielet, tylko grupa –OH jest przy innym węglu.
Etan i propan są względem siebie
- Atym samym związkiem
- Bhomologami
- Cizomerami położenia
- Dizomerami
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: homologami – Różnią się o jedną grupę CH₂ (C₂H₆ i C₃H₈), więc to homologi.
Kwas mlekowy CH₃–CH(OH)–COOH jest związkiem
- Ajednofunkcyjnym
- Baldehydem
- Cwielofunkcyjnym
- Dwęglowodorem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: wielofunkcyjnym – Ma dwie różne grupy funkcyjne: –OH i –COOH.
Która substancja najlepiej rozpuszcza się w wodzie?
- Aetanol
- Bheksan-1-ol
- Cheksan
- Doktan-1-ol
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: etanol – Krótki łańcuch i grupa –OH sprawiają, że etanol miesza się z wodą w każdym stosunku.
Cały dział „Chemia organiczna”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.