1Jak powstaje lej
- Woda z rozpuszczonym CO₂ rozpuszcza skały węglanowe: CaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂. CaCO₃ to węglan wapnia (wapień), a Ca(HCO₃)₂ to wodorowęglan wapnia, który dobrze rozpuszcza się w wodzie i jest wynoszony.
- Rozpuszczaniu ulegają też gips i sól kamienna (one rozpuszczają się w wodzie nawet bez CO₂). Pod ziemią powstają pustki, a gdy strop nie wytrzyma, powstaje zapadlisko, czyli lej krasowy.
| Skała | Jak się rozpuszcza |
|---|---|
| wapień (CaCO₃) | woda z CO₂ → rozpuszczalny wodorowęglan wapnia |
| gips | rozpuszcza się w wodzie |
| sól kamienna | rozpuszcza się bardzo szybko |
2Gdzie to występuje
- Floryda (USA): wapienie przykryte piaskiem, zapadliska pojawiają się często po ulewach lub przy dużym poborze wód podziemnych.
- Wybrzeże Morza Martwego: poziom jeziora spada, a słodka woda rozpuszcza pokłady soli, więc powstały tysiące zapadlisk.
- Polska: kras węglanowy na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i kras gipsowy na Ponidziu.
- Głośne zapadlisko w mieście Gwatemala (2010) nie było krasowe: powstało w luźnych osadach pumeksowych, które wypłukała woda z nieszczelnej kanalizacji po ulewach burzy tropikalnej Agatha.
Dlaczego na wybrzeżu Morza Martwego powstają liczne zapadliska?
Obniżenie poziomu słonego jeziora powoduje napływ słodkiej wody, która rozpuszcza sól pod powierzchnią.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Jak się zabezpieczać
- Mapy geologiczne i badania gruntu przed zabudową, normy budowlane, monitoring osiadania terenu, kontrola poboru wód podziemnych, plany ewakuacji.
Kras = skała rozpuszczalna + woda. Jeśli na mapie geologicznej nie ma wapieni, gipsu ani soli, ryzyko lejów krasowych jest minimalne.
Mylenie leja krasowego z kraterem wulkanu, kraterem meteorytowym albo zapadliskiem górniczym. Lej krasowy powstaje przez rozpuszczenie skały i zapadnięcie stropu pustki.
✎Ściąga: Leje krasowe i zagrożenia związane z krasem
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Kras = skała rozpuszczalna + woda. Jeśli na mapie geologicznej nie ma wapieni, gipsu ani soli, ryzyko lejów krasowych jest minimalne.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Lej krasowy powstaje, gdy
- Azapada się strop pustki w skale rozpuszczalnej
- Blodowiec żłobi dolinę
- Clawa wypływa z krateru
- Dmeteoryt uderza w ziemię
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: zapada się strop pustki w skale rozpuszczalnej – Woda rozpuszcza skałę pod ziemią, tworząc pustkę, a po zawaleniu jej stropu powstaje zapadlisko.
Które skały podlegają krasowieniu?
- AGnejsy i łupki krystaliczne
- BPiaskowce kwarcowe
- CGranity i bazalty
- DWapienie, gips, sól kamienna
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Wapienie, gips, sól kamienna – Skały węglanowe, gips i sól rozpuszczają się w wodzie.
Który zapis przedstawia rozpuszczanie wapienia?
- ACaO + H₂O → Ca(OH)₂
- B2H₂ + O₂ → 2H₂O
- CCaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂
- DCaCO₃ → CaO + CO₂
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: CaCO₃ + CO₂ + H₂O → Ca(HCO₃)₂ – Woda z rozpuszczonym CO₂ zamienia słabo rozpuszczalny CaCO₃ w dobrze rozpuszczalny wodorowęglan wapnia.
Gdzie występuje szczególnie dużo lejów krasowych?
- ANa bazaltowych wyspach Hawajów
- BNa Grenlandii i Antarktydzie
- CW granitowych Karkonoszach
- DNa Florydzie i na wybrzeżu Morza Martwego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Na Florydzie i na wybrzeżu Morza Martwego – W obu miejscach pod powierzchnią leżą skały rozpuszczalne: wapienie albo pokłady soli.
Co zmniejsza ryzyko lejów krasowych dla budynków?
- ABudowa bez fundamentów
- BBadania gruntu przed budową i monitoring osiadania
- CRezygnacja z map geologicznych
- DZwiększenie poboru wód podziemnych bez kontroli
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Badania gruntu przed budową i monitoring osiadania – Rozpoznanie gruntu pozwala ominąć miejsca z pustkami.
Dlaczego na obszarach granitowych nie ma lejów krasowych?
- AGranit jest zbyt miękki
- BGranit praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie
- CNie ma tam wód podziemnych
- DJest tam zawsze sucho
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Granit praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie – Kras wymaga skał rozpuszczalnych, a granit jest na rozpuszczanie bardzo odporny.
Dlaczego na wybrzeżu Morza Martwego powstają liczne zapadliska?
- ADziałają tam wulkany
- BPod ziemią leżą granity
- CTeren stale zalewają tsunami
- DSpadek poziomu jeziora pozwala słodkiej wodzie rozpuszczać pokłady soli
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Spadek poziomu jeziora pozwala słodkiej wodzie rozpuszczać pokłady soli – Obniżenie poziomu słonego jeziora powoduje napływ słodkiej wody, która rozpuszcza sól pod powierzchnią.
Zapadlisko w mieście Gwatemala z 2010 r.
- Apowstało przez rozpuszczenie soli
- Bpowstało w wapieniach jak na Florydzie
- Cnie było krasowe, bo powstało w luźnych osadach pumeksowych wypłukanych przez wodę
- Dpowstało po uderzeniu meteorytu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: nie było krasowe, bo powstało w luźnych osadach pumeksowych wypłukanych przez wodę – Woda z kanalizacji i ulew wypłukała luźne osady wulkaniczne, a to proces mechaniczny, nie rozpuszczanie skały.
Cały dział „Geozagrożenia i zasoby”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.