1Gdzie jest ryzyko
- Wulkany i trzęsienia ziemi skupiają się na granicach płyt: w Pierścieniu Ognia wokół Pacyfiku (strefy subdukcji), w strefach ryftowych (Islandia, Rów Wschodnioafrykański) i w pasie alpejsko-himalajskim. Wyjątek to gorące plamy w środku płyty, np. Hawaje.
- Rozmieszczenie tych zagrożeń na mapie wynika więc z tektoniki, a nie z klimatu.
2Wulkan
- Zagrożenie stanowią lawa, popioły (także dla lotnictwa), gazy, spływy piroklastyczne (gorąca chmura gazów i pyłu pędząca po stoku) i lahary (spływy błotne z popiołu i wody).
- Styl erupcji zależy od lawy. Wulkany tarczowe mają rzadką lawę bazaltową i zwykle spokojne wylewy (Hawaje). Stożkowe (stratowulkany) mają gęstą lawę bogatą w krzemionkę i gazy, więc wybuchają gwałtownie (Wezuwiusz, Fudżi). Kaldera to rozległe zapadlisko po bardzo silnej erupcji (Yellowstone).
Który typ wulkanu ma zwykle najbardziej wybuchowe erupcje?
Gęsta lawa bogata w krzemionkę zatrzymuje gazy, które uwalniają się gwałtownym wybuchem.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Trzęsienie ziemi
- Hipocentrum to ognisko wstrząsu w głębi, epicentrum to punkt na powierzchni nad nim.
- Siłę wstrząsu opisuje magnituda momentu sejsmicznego Mw. Wzrost o 1 oznacza ok. 32 razy większą energię (o 2 – ok. 1000 razy). Media często mówią o „skali Richtera”, ale to dawna magnituda lokalna, dziś zastępowana przez Mw.
- Skutki opisuje intensywność (skala Mercallego lub europejska EMS-98, stopnie I–XII). Zależy ona od odległości od epicentrum, głębokości ogniska, podłoża i jakości budynków. Jedno trzęsienie ma jedną magnitudę, ale wiele intensywności.
- Przykład: Turcja i Syria, luty 2023, Mw 7,8, ponad 50 tys. ofiar, głównie przez zawalenie się słabo zbudowanych budynków.
Magnituda mówi, ile energii uwolniło się w ognisku. Intensywność mówi, jak mocno odczuli to ludzie i budynki w danym miejscu.
Uznanie, że różnica jednego stopnia magnitudy to „dwa razy silniej” albo „dziesięć razy więcej energii”. Energia rośnie ok. 32 razy.
✎Ściąga: Wulkany i trzęsienia ziemi jako zagrożenia
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Magnituda mówi, ile energii uwolniło się w ognisku. Intensywność mówi, jak mocno odczuli to ludzie i budynki w danym miejscu.
- Hipocentrum to ognisko wstrząsu w głębi, epicentrum to punkt na powierzchni nad nim.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Gdzie leży większość aktywnych wulkanów i ognisk trzęsień ziemi?
- AWyłącznie w strefie równikowej
- BW środku starych kontynentów
- CWyłącznie na pustyniach
- DNa granicach płyt litosfery
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Na granicach płyt litosfery – Zagrożenia wynikają z tektoniki, więc skupiają się przy granicach płyt, m.in. w Pierścieniu Ognia.
Hawaje to przykład wulkanizmu związanego z
- Astrefą subdukcji
- Bzderzeniem płyt kontynentalnych
- Cgorącą plamą
- Dgrzbietem śródoceanicznym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: gorącą plamą – Wulkany Hawajów leżą w środku płyty pacyficznej, nad plamą gorącego materiału z płaszcza.
Ile razy większa jest energia trzęsienia o Mw 8 niż o Mw 7?
- Aok. 2 razy
- Bok. 10 razy
- Cok. 1000 razy
- Dok. 32 razy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: ok. 32 razy – Każdy stopień magnitudy to ok. 32-krotny wzrost energii (10 razy rośnie amplituda drgań, a nie energia).
Epicentrum to
- Alinia uskoku
- Bmiejsce najsilniejszych zniszczeń w kraju
- Cognisko w głębi Ziemi
- Dpunkt na powierzchni nad ogniskiem trzęsienia
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: punkt na powierzchni nad ogniskiem trzęsienia – Hipocentrum to ognisko pod ziemią, a epicentrum leży dokładnie nad nim.
Intensywność trzęsienia ziemi w danym miejscu zależy od
- Awyłącznie od magnitudy
- Bodległości od epicentrum, podłoża i jakości budynków
- Cpory roku
- Dtemperatury powietrza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: odległości od epicentrum, podłoża i jakości budynków – Intensywność opisuje skutki w konkretnym miejscu, więc zależy od warunków lokalnych.
Lahar to
- Aspływ błotny ze stoku wulkanu
- Bfala tsunami
- Cchmura popiołu w stratosferze
- Dwylew lawy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: spływ błotny ze stoku wulkanu – Lahary powstają, gdy popiół miesza się z wodą z ulew lub topniejącego śniegu i lodu.
Który typ wulkanu ma zwykle najbardziej wybuchowe erupcje?
- AKażdy typ wybucha tak samo
- BStożkowy (stratowulkan) z gęstą lawą
- CSzczelinowy z wylewami rzadkiej lawy
- DTarczowy z rzadką lawą bazaltową
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Stożkowy (stratowulkan) z gęstą lawą – Gęsta lawa bogata w krzemionkę zatrzymuje gazy, które uwalniają się gwałtownym wybuchem.
Dlaczego trzęsienie w Turcji i Syrii w 2023 r. (Mw 7,8) spowodowało ponad 50 tys. ofiar?
- ATowarzyszyła mu erupcja wulkanu
- BWywołało tsunami na Pacyfiku
- CMagnituda wynosiła ponad 9,5
- DZawaliło się wiele słabo zbudowanych budynków w gęsto zaludnionym regionie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Zawaliło się wiele słabo zbudowanych budynków w gęsto zaludnionym regionie – Liczbę ofiar zwiększyły jakość zabudowy, gęstość zaludnienia i zimowa pora wstrząsu.
Cały dział „Geozagrożenia i zasoby”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.