1Przykłady pokonywania ograniczeń
| Ograniczenie | Rozwiązanie | Przykład |
|---|---|---|
| brak wody | nawadnianie (np. kroplowe), odsalanie wody morskiej | Izrael, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie |
| niski teren, morze | poldery, groble, zapory przeciwsztormowe | Holandia (ok. 1/4 kraju poniżej poziomu morza) |
| stromy stok | tarasowanie | Azja Południowo-Wschodnia, Andy |
| chłodny klimat | uprawy szklarniowe | Holandia, Islandia (szklarnie ogrzewane geotermią) |
| wieczna zmarzlina | rurociągi i budynki na palach | Syberia, Alaska |
| bariera lądu | kanał żeglugowy | Kanał Panamski (1914), Kanał Sueski (1869) |
- Polder to nisko położony teren osuszony i otoczony groblami, z którego wodę stale się wypompowuje.
- Na wiecznej zmarzlinie budowle stawia się na palach, żeby ich ciepło nie rozmroziło gruntu, bo rozmarznięty grunt osiada.
2Ocena rozwiązania
- Zrównoważony rozwój (raport Brundtland, 1987) to rozwój, który zaspokaja potrzeby obecnych pokoleń bez ograniczania możliwości przyszłych.
- Oceniając rozwiązanie, bierz pod uwagę koszty środowiskowe i społeczne, a nie tylko możliwość techniczną: zasolenie gleb przy nawadnianiu, duże zużycie energii i solankę przy odsalaniu, zależność od ropy, wysiedlenia przy budowie zapór.
Dlaczego rurociągi i budynki na wiecznej zmarzlinie stawia się na palach?
Rozmarznięta zmarzlina traci nośność i budowla by się zapadła.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Znaczenie czynników dawniej i dziś
- Dawniej osadnictwo i gospodarkę wyznaczały żyzne doliny rzek i dostęp do wody (Mezopotamia, dolina Nilu), a w XIX w. złoża węgla (Zagłębie Ruhry, Górny Śląsk).
- Dziś większą rolę odgrywają kapitał, technologie i wykształcenie ludzi. Środowisko nadal wyznacza potencjał energii słonecznej i wiatrowej, dostęp do wody i ryzyko klęsk.
- Hipoteza o przyszłości wymaga uzasadnienia, np.: zmiany klimatu mogą zwiększyć znaczenie zasobów wodnych i obszarów chłodniejszych dla rolnictwa, bo susze częściej dotkną dzisiejsze regiony upraw.
Technika zmniejsza zależność od przyrody, ale jej nie usuwa. Każde rozwiązanie ma koszt środowiskowy i społeczny.
Uznanie, że skoro coś da się zrobić technicznie, to jest dobre. Trzeba ocenić koszty, np. odsalanie daje wodę, ale zużywa dużo energii.
✎Ściąga: Pokonywanie ograniczeń i zmiana znaczenia czynników
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Technika zmniejsza zależność od przyrody, ale jej nie usuwa. Każde rozwiązanie ma koszt środowiskowy i społeczny.
- Polder to nisko położony teren osuszony i otoczony groblami, z którego wodę stale się wypompowuje.
- Zrównoważony rozwój (raport Brundtland, 1987) to rozwój, który zaspokaja potrzeby obecnych pokoleń bez ograniczania możliwości przyszłych.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Jak Holandia radzi sobie z niskim położeniem terenu?
- AOdsalaniem wody morskiej
- BTarasowaniem stoków
- CRurociągami na palach
- DPolderami, groblami i zaporami przeciwsztormowymi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Polderami, groblami i zaporami przeciwsztormowymi – Polder to osuszony teren chroniony groblą, z którego wypompowuje się wodę.
Do czego służy odsalanie wody morskiej i jaki ma koszt?
- ADaje sól kuchenną i nic nie kosztuje
- BPodnosi poziom morza
- CDaje wodę słodką na obszarach suchych, ale zużywa dużo energii
- DChroni wybrzeże przed cyklonami
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Daje wodę słodką na obszarach suchych, ale zużywa dużo energii – Odsalanie stosuje się m.in. w Izraelu i państwach Zatoki Perskiej, ale jest energochłonne.
Dlaczego rurociągi i budynki na wiecznej zmarzlinie stawia się na palach?
- ABo pale są tańsze niż fundament
- BŻeby chronić je przed tsunami
- CŻeby ich ciepło nie rozmroziło gruntu, który by osiadł
- DŻeby ominąć silne wiatry
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Żeby ich ciepło nie rozmroziło gruntu, który by osiadł – Rozmarznięta zmarzlina traci nośność i budowla by się zapadła.
Raport Brundtland (1987) spopularyzował pojęcie
- Aklątwy surowcowej
- Bzrównoważonego rozwoju
- Cefektu cieplarnianego
- Dwskaźnika HDI
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: zrównoważonego rozwoju – To rozwój zaspokajający potrzeby obecnych pokoleń bez ograniczania możliwości przyszłych.
Który jest kosztem nawadniania w klimacie suchym?
- APowstanie wiecznej zmarzliny
- BMożliwe zasolenie gleby
- CWzrost opadów
- DSkrócenie okresu wegetacyjnego
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Możliwe zasolenie gleby – Woda paruje, a rozpuszczone w niej sole zostają w glebie, jeśli nie ma odpływu.
Kanał Panamski to przykład
- Aosuszania polderu
- Brekultywacji terenów górniczych
- Cochrony przed powodzią
- Dpokonania bariery lądu przez człowieka
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: pokonania bariery lądu przez człowieka – Kanał łączy Atlantyk z Pacyfikiem i skraca drogę statków, które nie muszą opływać Ameryki Południowej.
Co w starożytności najsilniej wyznaczało rozwój osadnictwa?
- ADostęp do internetu
- BZłoża ropy naftowej
- CŻyzne doliny rzek i dostęp do wody
- DRozwój turystyki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Żyzne doliny rzek i dostęp do wody – Mezopotamia i dolina Nilu rozwijały się dzięki wodzie i żyznym namułom.
Który czynnik lokalizacji odgrywa dziś większą rolę niż w XIX w.?
- ADostęp do siły wodnej młynów
- BWyłącznie żyzne doliny rzek
- CKapitał, technologie i wykształcenie ludzi
- DBliskość złóż węgla jako paliwa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Kapitał, technologie i wykształcenie ludzi – Środowisko nadal ma znaczenie, ale o rozwoju częściej decydują kapitał i wiedza.
Cały dział „Przyroda i gospodarka”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.