1Jak czytać układ
- Pierwiastki stoją według rosnącej liczby atomowej Z. Okresy to wiersze (7), grupy to kolumny (18). Grupy 1, 2 i 13–18 to główne, a 3–12 to poboczne.
- Numer okresu = liczba powłok elektronowych. Numer grupy w grupach 1 i 2 = liczba elektronów walencyjnych, a w grupach 13–18 = numer grupy − 10 (hel ma 2).
- Przykład: chlor leży w okresie 3 i grupie 17. Ma więc 3 powłoki i 17 − 10 = 7 elektronów walencyjnych.
- Metale (lewa strona) mają połysk, przewodzą prąd i ciepło, są kowalne i ciągliwe. Niemetale (prawa strona) są matowe, słabo przewodzą i często są gazami.
- Prawo okresowości: właściwości pierwiastków zmieniają się okresowo wraz ze wzrostem Z.
- Blok s to grupy 1–2 (i hel), blok p to grupy 13–18. Nazwa mówi, którą podpowłokę zapełniono jako ostatnią. Na to blok s, Cl to blok p.
Atom pierwiastka leży w 3. okresie i 16. grupie. Ma
Okres = liczba powłok (3), a grupa 16 daje 16 − 10 = 6 elektronów walencyjnych (to siarka).
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
2Trendy: w okresie i w grupie
- Promień atomowy [pm lub nm] maleje w okresie (powłok tyle samo, a jądro ma więcej protonów i mocniej przyciąga). W grupie rośnie, bo przybywa powłok. Kation jest mniejszy od atomu, anion większy. Przykłady: Na > Mg > Al; Li < Na < K; Na > Na⁺; Cl < Cl⁻.
- Elektroujemność to zdolność atomu do przyciągania elektronów w wiązaniu (skala Paulinga, bez jednostki; wartości jak w karcie wzorów CKE): F 4,0; O 3,4; Cl 3,2; N 3,0; C 2,6; H 2,2; Na 0,9. Rośnie w okresie, maleje w grupie.
- Energia jonizacji [kJ/mol] to energia potrzebna do oderwania elektronu od atomu w stanie gazowym. Rośnie w okresie, maleje w grupie. Kolejne energie jonizacji tego samego atomu rosną, a duży skok oznacza odrywanie elektronu z powłoki wewnętrznej: Na ma skok już między E₁ (496) a E₂ (4562), więc ma 1 elektron walencyjny.
- Od trendu są wyjątki: E_i(Be) > E_i(B) i E_i(N) > E_i(O). Pełna i półpełna podpowłoka jest trwalsza.
W okresie w prawo: promień maleje, a elektroujemność i energia jonizacji rosną. W grupie w dół: odwrotnie.
„Więcej elektronów, więc większy atom”
W okresie przybywa elektronów, a promień maleje, bo rośnie ładunek jądra.
✎Ściąga: Układ okresowy pierwiastków
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- W okresie w prawo: promień maleje, a elektroujemność i energia jonizacji rosną. W grupie w dół: odwrotnie.
- Numer okresu = liczba powłok elektronowych. Numer grupy w grupach 1 i 2 = liczba elektronów walencyjnych, a w grupach 13–18 = numer grupy − 10 (hel ma 2).
- Metale (lewa strona) mają połysk, przewodzą prąd i ciepło, są kowalne i ciągliwe. Niemetale (prawa strona) są matowe, słabo przewodzą i często są gazami.
- Prawo okresowości: właściwości pierwiastków zmieniają się okresowo wraz ze wzrostem Z.
- Blok s to grupy 1–2 (i hel), blok p to grupy 13–18. Nazwa mówi, którą podpowłokę zapełniono jako ostatnią. Na to blok s, Cl to blok p.
- Promień atomowy [pm lub nm] maleje w okresie (powłok tyle samo, a jądro ma więcej protonów i mocniej przyciąga). W grupie rośnie, bo przybywa powłok. Kation jest mniejszy od atomu, anion większy. Przykłady: Na > Mg > Al; Li < Na < K; Na > Na⁺; Cl < Cl⁻.
- Elektroujemność to zdolność atomu do przyciągania elektronów w wiązaniu (skala Paulinga, bez jednostki; wartości jak w karcie wzorów CKE): F 4,0; O 3,4; Cl 3,2; N 3,0; C 2,6; H 2,2; Na 0,9. Rośnie w okresie, maleje w grupie.
- Energia jonizacji [kJ/mol] to energia potrzebna do oderwania elektronu od atomu w stanie gazowym. Rośnie w okresie, maleje w grupie. Kolejne energie jonizacji tego samego atomu rosną, a duży skok oznacza odrywanie elektronu z powłoki wewnętrznej: Na ma skok już między E₁ (496) a E₂ (4562), więc ma 1 elektron walencyjny.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Atom pierwiastka leży w 3. okresie i 16. grupie. Ma
- A3 powłoki i 6 elektronów walencyjnych
- B6 powłok i 3 elektrony walencyjne
- C3 powłoki i 16 elektronów walencyjnych
- D3 powłoki i 4 elektrony walencyjne
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 3 powłoki i 6 elektronów walencyjnych – Okres = liczba powłok (3), a grupa 16 daje 16 − 10 = 6 elektronów walencyjnych (to siarka).
Który atom ma największy promień?
- ANa
- BMg
- CK
- DLi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: K – Potas leży najniżej w grupie 1 (4 powłoki), więc jest największy z tej listy.
Jak zmienia się elektroujemność w okresie od lewej do prawej?
- Arośnie
- Bnie zmienia się
- Cmaleje
- Dnajpierw rośnie, potem maleje
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: rośnie – Rośnie ładunek jądra, więc atom mocniej przyciąga elektrony wiązania.
Który pierwiastek jest najbardziej elektroujemny?
- Achlor
- Bfrans
- Cfluor
- Dtlen
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: fluor – Fluor (4,0) jest na górze i po prawej stronie układu (bez gazów szlachetnych), więc ma największą elektroujemność.
Porównaj promienie:
- ANa⁺ = Na
- BCl⁻ > Cl
- CNa⁺ > Na
- DCl⁻ < Cl
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Cl⁻ > Cl – Anion ma więcej elektronów i większe odpychanie między nimi, więc jest większy od atomu. Kation jest mniejszy.
Do bloku p należy
- ACl
- BMg
- CFe
- DNa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Cl – Chlor ma konfigurację 3s² 3p⁵, czyli ostatnia zapełniana podpowłoka to p.
Jak zmienia się energia jonizacji w grupie od góry do dołu?
- Amaleje
- Brośnie
- Crośnie liniowo
- Dnie zmienia się
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: maleje – Elektrony walencyjne są coraz dalej od jądra, więc łatwiej je oderwać.
Który zestaw cech ma typowy metal?
- Amatowość, kruchość, brak przewodnictwa
- Bpołysk, kowalność, przewodzenie prądu
- Cmatowość i przewodzenie prądu
- Dstan gazowy i kruchość
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: połysk, kowalność, przewodzenie prądu – Metale lśnią, dają się kuć i ciągnąć w druty oraz przewodzą prąd i ciepło.
Cały dział „Budowa atomu i układ okresowy pierwiastków”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.