1Przekrój przez liść
- Górna skórka z cienką kutykulą chroni przed wysychaniem, ale przepuszcza światło.
- Miękisz palisadowy: ciasno ułożone komórki z dużą liczbą chloroplastów, tu zachodzi większość fotosyntezy.
- Miękisz gąbczasty: luźno ułożone komórki z dużymi przestworami międzykomórkowymi, którymi krąży CO₂ i para wodna.
- Wiązki przewodzące: ksylem doprowadza wodę, floem odprowadza asymilaty.
- Dolna skórka ma najwięcej aparatów szparkowych.
2Aparaty szparkowe
- Dwie komórki szparkowe otaczają szparę. Ich ściana od strony szpary jest grubsza i mniej rozciągliwa, więc gdy komórki się „napompują”, wyginają się jak łuki i szpara się otwiera.
- Jak to się „pompuje”: w świetle do komórek szparkowych wchodzą jony K⁺ (potas). Gromadzą się w soku komórkowym, więc spada Ψs (potencjał osmotyczny), a z nim Ψw komórki. Woda wpływa osmotycznie (z miejsca o wyższym Ψw do niższego), rośnie turgor (Ψp) i szpara się otwiera.
- Zamykanie to ruch odwrotny: K⁺ wychodzi, woda wypływa, turgor maleje. W suszy sygnałem do zamknięcia jest hormon kwas abscysynowy (ABA) (ciekawostka – ABA nie jest wymagany w podstawie). Symbole Ψs, Ψp, Ψw i wzór Ψw = Ψs + Ψp (w MPa) wyjaśniamy w temacie o transporcie wody.
- Otwarcie zależy od światła, stężenia CO₂ i dostępu do wody. Zwykle szparki otwierają się w świetle, a zamykają, gdy brakuje wody.
- Szparki to kompromis: dla CO₂ trzeba je otworzyć, ale przez to ucieka para wodna (transpiracja).
Łatwo to zapamiętać: kutykula to „kurtka przeciwdeszczowa”, szparki to „okna”, a miękisz palisadowy to „panele słoneczne”.
Jak światło prowadzi do otwarcia szpary?
Napływ K⁺ obniża Ψs, więc woda wpływa do komórek szparkowych; rosnący turgor wygina je i otwiera szparę.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Adaptacje do wymiany gazowej
- Duża powierzchnia blaszki, cienki liść i przestwory w miękiszu gąbczastym pomagają w wymianie gazowej.
- U roślin suchych: grubsza kutykula, mniej szparek, szparki zagłębione.
„szparki otwierają się, bo komórki szparkowe tracą wodę”
Jest odwrotnie: wzrost turgoru otwiera szparę.
Miękisz gąbczasty nie jest „gorszy” od palisadowego: dzięki przestworom umożliwia dyfuzję gazów w całym liściu.
✎Ściąga: Budowa liścia i aparaty szparkowe
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Łatwo to zapamiętać: kutykula to „kurtka przeciwdeszczowa”, szparki to „okna”, a miękisz palisadowy to „panele słoneczne”.
- Górna skórka z cienką kutykulą chroni przed wysychaniem, ale przepuszcza światło.
- Miękisz palisadowy: ciasno ułożone komórki z dużą liczbą chloroplastów, tu zachodzi większość fotosyntezy.
- Miękisz gąbczasty: luźno ułożone komórki z dużymi przestworami międzykomórkowymi, którymi krąży CO₂ i para wodna.
- Wiązki przewodzące: ksylem doprowadza wodę, floem odprowadza asymilaty.
- Dolna skórka ma najwięcej aparatów szparkowych.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
W której warstwie liścia jest najwięcej chloroplastów?
- AW korku
- BW miękiszu gąbczastym
- CW miękiszu palisadowym
- DW górnej skórce
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: W miękiszu palisadowym – Palisadowy miękisz jest ułożony pod górną skórką i wychwytuje światło.
Jaką funkcję pełnią przestwory w miękiszu gąbczastym?
- AUmożliwiają krążenie CO₂ i pary wodnej
- BWzmacniają liść
- CMagazynują skrobię
- DPrzewodzą wodę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Umożliwiają krążenie CO₂ i pary wodnej – Przestwory ułatwiają dyfuzję gazów do komórek i na zewnątrz.
Dlaczego aparaty szparkowe są głównie na dolnej skórce wielu roślin?
- ANie ma tam kutykuli
- BTam jest więcej chloroplastów
- COgranicza to utratę wody w nasłonecznionym liściu
- DTam wchodzą korzenie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Ogranicza to utratę wody w nasłonecznionym liściu – Dolna strona jest chłodniejsza i mniej nasłoneczniona, więc parowanie jest słabsze.
Szpara jest otwarta, gdy komórki szparkowe:
- Amają duży turgor
- Btracą jony
- Csą martwe
- Dmają kutykulę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: mają duży turgor – Napływ wody zwiększa turgor i wygina komórki.
Jak światło prowadzi do otwarcia szpary?
- AJony K⁺ wychodzą z komórek szparkowych i woda wypływa
- BKomórki szparkowe tracą turgor i się prostują
- CDo komórek szparkowych wchodzą jony K⁺, woda wpływa osmotycznie i rośnie turgor
- DDo komórek szparkowych wpływa wyłącznie CO₂, który je rozpycha
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Do komórek szparkowych wchodzą jony K⁺, woda wpływa osmotycznie i rośnie turgor – Napływ K⁺ obniża Ψs, więc woda wpływa do komórek szparkowych; rosnący turgor wygina je i otwiera szparę.
Jaki jest skutek zamknięcia szparek dla fotosyntezy?
- AZmieniają się chloroplasty
- BLiść zaczyna oddychać beztlenowo
- CMniej CO₂ dociera do liścia, fotosynteza spada
- DFotosynteza przyspiesza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Mniej CO₂ dociera do liścia, fotosynteza spada – Szparki są głównym wejściem CO₂.
Który element liścia prowadzi sacharozę z miękiszu do reszty rośliny?
- AKsylem
- BFloem w wiązce przewodzącej
- CKutykula
- DSzpara
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Floem w wiązce przewodzącej – Floem odprowadza asymilaty.
Kaktus ma grubą kutykulę i zagłębione szparki. Jak to wyjaśnić?
- AZwiększa intensywność transpiracji
- BZmniejsza liczbę chloroplastów
- CZwiększa turgor
- DOgranicza utratę wody w suchym środowisku
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Ogranicza utratę wody w suchym środowisku – To adaptacja do ograniczenia transpiracji.
Cały dział „Różnorodność i budowa roślin”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.