1Wędrówka kęsa
- Jama ustna – rozdrabnianie, ślina. Przełyk – ruchy perystaltyczne (fala skurczów) przesuwają pokarm. Żołądek – mięśnie ugniatają treść, kwaśny sok trawi białka, a śluz chroni ścianę przed samotrawieniem.
- Jelito cienkie – trawienie końcowe i wchłanianie. Jelito grube – wchłanianie wody i formowanie kału.
2Kto co wydziela
| Gruczoł | Wydzielina |
|---|---|
| Ślinianki | ślina: amylaza ślinowa, lizozym |
| Żołądek | HCl, pepsyna, śluz |
| Trzustka | amylaza, lipaza, proteazy (np. trypsyna), wodorowęglany |
| Wątroba | żółć |
| Gruczoły jelitowe | peptydazy i inne enzymy trawienia końcowego |
- Enzymy działają swoiście (jeden enzym – jeden typ substratu), a ich aktywność zależy od temperatury i pH. Amylaza: skrobia → maltoza (dwucukier), a enzymy jelitowe rozkładają ją do glukozy. Pepsyna i trypsyna: białka → peptydy. Peptydazy: peptydy → aminokwasy. Lipaza: tłuszcze → kwasy tłuszczowe i glicerol.
- Żółć nie jest enzymem. Emulguje tłuszcze (rozbija na drobne kropelki), więc lipaza ma większą powierzchnię do działania. Ułatwia też wchłanianie witamin A, D, E, K.
Żółć nie trawi tłuszczów chemicznie. Tylko je emulguje.
Który enzym zaczyna trawienie skrobi już w jamie ustnej?
Amylaza ślinowa rozkłada skrobię do maltozy (dwucukru) już podczas żucia.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Wchłanianie, wątroba, mikrobiom
- Kosmki i mikrokosmki mocno zwiększają powierzchnię wchłaniania. Glukoza i aminokwasy → naczynia włosowate → żyła wrotna → wątroba. Kwasy tłuszczowe i glicerol (po resyntezie tłuszczów) → naczynie limfatyczne kosmka. Woda i sole – jelito cienkie i grube.
- Wątroba to centrum dowodzenia: magazynuje glukozę jako glikogen, z aminokwasów tworzy mocznik, syntetyzuje białka osocza i żółć, neutralizuje toksyny (alkohol, leki), gromadzi niektóre witaminy.
- Mikrobiom jelita grubego wytwarza witaminę K i część witamin B, rozkłada błonnik, konkuruje z patogenami, wpływa na odporność. Antybiotyk może go zaburzyć, a probiotyki pomagają odbudować.
Przykłady zaburzeń: niedobór laktazy daje nietolerancję laktozy (mleko powoduje wzdęcia i biegunkę), a celiakia to reakcja odpornościowa na gluten, która uszkadza kosmki.
4Doświadczenie: trawienie skrobi
- Do probówek ze skrobią dodaj ślinę (amylaza), zmieniaj temperaturę i pH, dodaj próbę kontrolną (woda zamiast śliny). Płyn Lugola: granatowy = skrobia jest, brak zabarwienia = rozłożona. Najlepiej działa ok. 37°C i odczyn obojętny, we wrzątku i w kwasie enzym przestaje działać.
Co jest próbą kontrolną w doświadczeniu z amylazą?
Kontrola różni się tylko brakiem badanego czynnika (śliny), więc pokazuje, że skrobia sama się nie rozkłada.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Trawienie i wchłanianie
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Przykłady zaburzeń: niedobór laktazy daje nietolerancję laktozy (mleko powoduje wzdęcia i biegunkę), a celiakia to reakcja odpornościowa na gluten, która uszkadza kosmki.
- Jama ustna – rozdrabnianie, ślina. Przełyk – ruchy perystaltyczne (fala skurczów) przesuwają pokarm. Żołądek – mięśnie ugniatają treść, kwaśny sok trawi białka, a śluz chroni ścianę przed samotrawieniem.
- Jelito cienkie – trawienie końcowe i wchłanianie. Jelito grube – wchłanianie wody i formowanie kału.
- Żółć nie jest enzymem. Emulguje tłuszcze (rozbija na drobne kropelki), więc lipaza ma większą powierzchnię do działania. Ułatwia też wchłanianie witamin A, D, E, K.
- Kosmki i mikrokosmki mocno zwiększają powierzchnię wchłaniania. Glukoza i aminokwasy → naczynia włosowate → żyła wrotna → wątroba. Kwasy tłuszczowe i glicerol (po resyntezie tłuszczów) → naczynie limfatyczne kosmka. Woda i sole – jelito cienkie i grube.
- Wątroba to centrum dowodzenia: magazynuje glukozę jako glikogen, z aminokwasów tworzy mocznik, syntetyzuje białka osocza i żółć, neutralizuje toksyny (alkohol, leki), gromadzi niektóre witaminy.
- Mikrobiom jelita grubego wytwarza witaminę K i część witamin B, rozkłada błonnik, konkuruje z patogenami, wpływa na odporność. Antybiotyk może go zaburzyć, a probiotyki pomagają odbudować.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Który enzym zaczyna trawienie skrobi już w jamie ustnej?
- Alipaza
- Bamylaza ślinowa
- Ctrypsyna
- Dpepsyna
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: amylaza ślinowa – Amylaza ślinowa rozkłada skrobię do maltozy (dwucukru) już podczas żucia.
Rola żółci w trawieniu polega na:
- Arozkładzie białek do aminokwasów
- Bneutralizacji kwasu w jamie ustnej
- Crozkładzie skrobi do glukozy
- Demulgowaniu tłuszczów i zwiększaniu powierzchni działania lipazy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: emulgowaniu tłuszczów i zwiększaniu powierzchni działania lipazy – Żółć nie jest enzymem, rozbija tłuszcz na drobne kropelki, ułatwiając pracę lipazy.
W doświadczeniu do trzech probówek ze skrobią dodano ślinę i ogrzano je do 0°C, 37°C i 100°C. Po dodaniu płynu Lugola najjaśniejsza (brak granatu) jest probówka:
- Awszystkie jednakowo
- Bw 37°C
- Cw 100°C
- Dw 0°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: w 37°C – Amylaza działa najlepiej w temperaturze ciała, więc skrobia została tam rozłożona, a w 100°C enzym uległ denaturacji.
Co jest próbą kontrolną w doświadczeniu z amylazą?
- Aprobówka ze śliną i skrobią w 37°C
- Bprobówka z samą śliną bez skrobi i bez płynu Lugola
- Cprobówka ze śliną w 100°C
- Dprobówka ze skrobią i wodą zamiast śliny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: probówka ze skrobią i wodą zamiast śliny – Kontrola różni się tylko brakiem badanego czynnika (śliny), więc pokazuje, że skrobia sama się nie rozkłada.
Którędy do wątroby trafiają glukoza i aminokwasy wchłonięte w jelicie cienkim?
- Anaczyniami włosowatymi i żyłą wrotną
- Btętnicą wątrobową bezpośrednio z jelita
- Cnaczyniem limfatycznym kosmka
- Dprzewodem żółciowym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: naczyniami włosowatymi i żyłą wrotną – Glukoza i aminokwasy wchłaniają się do krwi i żyłą wrotną płyną do wątroby.
Jak kosmki i mikrokosmki wpływają na wchłanianie?
- Azwiększają lepkość żółci
- Bzwiększają powierzchnię wchłaniania
- Czwiększają wydzielanie kwasu solnego
- Drozkładają błonnik
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: zwiększają powierzchnię wchłaniania – Fałdowanie nabłonka daje ogromną powierzchnię, na której mogą wchłaniać się składniki pokarmu.
Który z procesów NIE zachodzi w wątrobie?
- Aneutralizacja alkoholu
- Bmagazynowanie glikogenu
- Cwytwarzanie amylazy trzustkowej
- Dpowstawanie mocznika
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: wytwarzanie amylazy trzustkowej – Amylazę trzustkową wytwarza trzustka, wątroba wytwarza m.in. żółć i białka osocza.
Po długiej kuracji antybiotykiem u pacjenta pojawiły się zaburzenia jelitowe. Najbardziej prawdopodobna przyczyna to:
- Anadmiar żółci
- Bosłabienie mikrobiomu jelita grubego
- Cbrak amylazy ślinowej
- Duszkodzenie kosmków przez pepsynę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: osłabienie mikrobiomu jelita grubego – Antybiotyki zabijają także pożyteczne bakterie jelita grubego, co zaburza ich funkcje.
Cały dział „Organizm człowieka i odżywianie”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.