1Kariotyp, czyli komplet chromosomów
- Człowiek ma w komórce somatycznej 46 chromosomów: 22 pary autosomów i 1 parę gonosomów (XX u kobiet, XY u mężczyzn).
- Kariogram to „zdjęcie” chromosomów ułożonych parami według wielkości i kształtu. Dzięki niemu widać np. dodatkowy chromosom.
2Z czego zbudowany jest gen eukariotyczny
- Promotor to „włącznik”: tu przyczepia się polimeraza RNA. Dalej idą eksony (sekwencje kodujące) poprzedzielane intronami (niekodującymi) i na końcu terminator (sygnał końca przepisywania).
- Obok genów leżą też sekwencje regulatorowe, które mówią, kiedy gen ma pracować.
Łatwo to zapamiętać: ekson „wychodzi” z jądra w gotowym mRNA, a intron zostaje i jest wycięty.
Które zdanie o kariogramie jest prawdziwe?
Kariogram porządkuje chromosomy w pary; nie pokazuje sekwencji DNA.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Transkrypcja: przepisywanie DNA na RNA
- Polimeraza RNA rozpoznaje promotor, rozplata DNA i buduje nić RNA komplementarnie do nici matrycowej: matrycę czyta w kierunku 3′→5′, a nowa nić RNA rośnie w kierunku 5′→3′. Powstaje pre-mRNA.
- Parowanie: A z U (w RNA nie ma tyminy), T z A, C z G. Przykład: matryca 3′-TACGTT-5′ daje mRNA 5′-AUGCAA-3′.
W RNA nie ma tyminy: naprzeciw adeniny z DNA staje uracyl, nie tymina.
4Obróbka potranskrypcyjna
- Na końcu 5′ dodawana jest czapeczka, na końcu 3′ ogonek poli-A (chronią mRNA i pomagają w jego odczycie).
- Splicing wycina introny i skleja eksony. Dojrzały mRNA wychodzi z jądra do cytoplazmy.
| Etap | Gdzie | Efekt |
|---|---|---|
| Transkrypcja | jądro | pre-mRNA |
| Splicing, czapeczka, poli-A | jądro | dojrzały mRNA |
Introny są wycinane z pre-mRNA, a nie z DNA: w DNA gen nadal ma introny.
Czapeczka i ogonek poli-A to elementy dodawane do:
Obróbka potranskrypcyjna polega m.in. na dodaniu czapeczki do końca 5′ i poli-A do końca 3′ cząsteczki RNA.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Gen, transkrypcja i obróbka RNA
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Łatwo to zapamiętać: ekson „wychodzi” z jądra w gotowym mRNA, a intron zostaje i jest wycięty.
- Kariogram to „zdjęcie” chromosomów ułożonych parami według wielkości i kształtu. Dzięki niemu widać np. dodatkowy chromosom.
- Promotor to „włącznik”: tu przyczepia się polimeraza RNA. Dalej idą eksony (sekwencje kodujące) poprzedzielane intronami (niekodującymi) i na końcu terminator (sygnał końca przepisywania).
- Polimeraza RNA rozpoznaje promotor, rozplata DNA i buduje nić RNA komplementarnie do nici matrycowej: matrycę czyta w kierunku 3′→5′, a nowa nić RNA rośnie w kierunku 5′→3′. Powstaje pre-mRNA.
- Splicing wycina introny i skleja eksony. Dojrzały mRNA wychodzi z jądra do cytoplazmy.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Ile chromosomów i jakich par ma kariotyp kobiety?
- A23 chromosomy: 22 autosomy i X
- B46 chromosomów: 22 pary autosomów i parę XX
- C46 chromosomów: 23 pary autosomów bez gonosomów
- D44 chromosomy: 22 pary autosomów i pojedynczy X
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 46 chromosomów: 22 pary autosomów i parę XX – Komórka somatyczna człowieka ma 46 chromosomów, w tym 22 pary autosomów i parę gonosomów (u kobiety XX).
Który fragment genu eukariotycznego jest rozpoznawany przez polimerazę RNA na początku transkrypcji?
- APromotor
- BKodon STOP
- CTerminator
- DIntron
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Promotor – Promotor to „włącznik” genu, do którego przyłącza się polimeraza RNA; terminator kończy przepisywanie.
Matrycowa nić DNA ma sekwencję 3′-TACGGA-5′. Jaki fragment mRNA powstanie?
- A5′-AUGCCU-3′
- B5′-ATGCCT-3′
- C5′-AUGGGU-3′
- D5′-UACGGA-3′
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 5′-AUGCCU-3′ – RNA jest komplementarny do matrycy (T→A, A→U, C→G, G→C), a zamiast tyminy występuje uracyl.
Co dzieje się podczas splicingu?
- AZ DNA wycinane są introny
- BZ pre-mRNA usuwane są introny, a eksony zostają połączone
- CDo mRNA dołączana jest czapeczka na końcu 3′
- DEksony są usuwane, a introny łączone
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: Z pre-mRNA usuwane są introny, a eksony zostają połączone – Splicing zachodzi w jądrze na pre-mRNA; usuwa niekodujące introny i skleja eksony.
Czapeczka i ogonek poli-A to elementy dodawane do:
- Apre-mRNA, odpowiednio na końcu 5′ i 3′
- Bbiałka, po zakończeniu translacji
- CtRNA, w cytoplazmie
- DDNA, odpowiednio na końcu 3′ i 5′
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: pre-mRNA, odpowiednio na końcu 5′ i 3′ – Obróbka potranskrypcyjna polega m.in. na dodaniu czapeczki do końca 5′ i poli-A do końca 3′ cząsteczki RNA.
Uczeń porównał długość genu w DNA z długością dojrzałego mRNA tego genu i stwierdził, że mRNA jest krótszy. Jak to wyjaśnić?
- AZ pre-mRNA wycięto introny, które w DNA były częścią genu
- BPolimeraza RNA przepisała tylko część eksonów
- CmRNA jest jednoniciowe, więc zawsze jest krótsze
- DIntrony zostały usunięte z DNA przed transkrypcją
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Z pre-mRNA wycięto introny, które w DNA były częścią genu – Gen zawiera introny, które są przepisane na pre-mRNA, a następnie wycięte w splicingu.
Gdzie u człowieka zachodzi transkrypcja?
- AW aparacie Golgiego
- BNa rybosomach
- CW lizosomach
- DW jądrze komórkowym
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: W jądrze komórkowym – DNA człowieka znajduje się w jądrze, więc tam przepisywane jest na RNA (rybosomy służą translacji).
Które zdanie o kariogramie jest prawdziwe?
- APozwala odczytać fenotyp na podstawie budowy białek
- BPrzedstawia wyłącznie gonosomy
- CChromosomy ułożono w nim parami według wielkości i kształtu
- DPokazuje sekwencję nukleotydów genu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Chromosomy ułożono w nim parami według wielkości i kształtu – Kariogram porządkuje chromosomy w pary; nie pokazuje sekwencji DNA.
Cały dział „Ekspresja genów i dziedziczenie”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.