1Receptory
- Mechanoreceptory (dotyk, słuch), chemoreceptory (smak, węch), fotoreceptory (wzrok), termoreceptory, receptory bólu. Różne receptory leżą w różnych narządach, a ich położenie wiąże się z odbieraną informacją.
- Przy długim bodźcu zachodzi adaptacja: przestajesz czuć zapach perfum lub ubranie na skórze.
2Oko
- Rogówka i soczewka skupiają światło, tęczówka reguluje wielkość źrenicy, soczewka zmienia kształt (akomodacja), obraz powstaje na siatkówce. Czopki to widzenie barwne i ostre, pręciki – widzenie zmierzchowe. Najostrzej widać w plamce żółtej, a w miejscu wyjścia nerwu wzrokowego jest ślepa plamka.
- Wady: krótkowzroczność (obraz przed siatkówką, korygują ją soczewki rozpraszające, „minusy”), dalekowzroczność (obraz za siatkówką, soczewki skupiające, „plusy”), astygmatyzm (nierówna krzywizna rogówki), daltonizm (zaburzone widzenie barw). Higiena: dobre oświetlenie, przerwy od ekranu.
3Ucho
- Zewnętrzne (małżowina, przewód słuchowy, błona bębenkowa), środkowe (młoteczek, kowadełko, strzemiączko; trąbka słuchowa), wewnętrzne: ślimak z narządem Cortiego (słuch), przedsionek i kanały półkoliste (równowaga). Chroń uszy przed hałasem.
Narządem słuchu jest:
Narząd Cortiego zawiera receptory słuchowe.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
4Smak i węch
- Kubki smakowe (słodki, słony, kwaśny, gorzki, umami) i nabłonek węchowy w jamie nosowej to chemoreceptory. Smak potraw to współpraca: bez węchu (katar) jedzenie wydaje się mdłe.
5Sen, używki, choroby
- Sen to cykl faz NREM i REM. Sprzyja regeneracji, utrwalaniu pamięci i uczeniu się. Przewlekły niedosyp obniża koncentrację i odporność.
- Substancje psychoaktywne (alkohol, nikotyna, marihuana, opioidy, amfetamina, dopalacze) działają na synapsy i układ nagrody (dopamina). Powodują uzależnienie, zaburzają pracę mózgu, a dopalacze mają skutki nieprzewidywalne.
| Choroba | Istota |
|---|---|
| Depresja | zaburzona równowaga neuroprzekaźników, czynniki genetyczne i środowiskowe; leczy się ją psychoterapią i lekami |
| Parkinson | zanik neuronów produkujących dopaminę, drżenie i sztywność mięśni |
| Alzheimer | zanik neuronów, nieprawidłowe białka, zaburzenia pamięci |
- Wczesna diagnostyka chorób układu nerwowego jest ważna, bo leczenie najczęściej tylko spowalnia ich postęp i nie przywraca zniszczonych neuronów. Sygnały alarmowe to np. narastające kłopoty z pamięcią, drżenie, sztywność, zaburzenia równowagi. Neurolog bada odruchy, czucie i koordynację, a w razie potrzeby zleca obrazowanie mózgu (tomografia, rezonans) lub EEG.
- Jeśli długo czujesz smutek, brak sił, myślisz o zrobieniu sobie krzywdy albo masz problem z używkami, nie zostawaj z tym sam: porozmawiaj z rodzicem, pedagogiem lub psychologiem szkolnym. Całodobowo i bezpłatnie pomaga Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, a w nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod 112.
Czopki i pręciki nie są odwrotnie: czopki to dzień i barwy, pręciki to zmierzch.
Dlaczego w takich chorobach jak Parkinson czy Alzheimer ważna jest wczesna diagnostyka?
Zanik neuronów jest w dużej mierze nieodwracalny, więc wczesne leczenie ma sens głównie jako spowolnienie choroby.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Zmysły, sen i zdrowie psychiczne
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Mechanoreceptory (dotyk, słuch), chemoreceptory (smak, węch), fotoreceptory (wzrok), termoreceptory, receptory bólu. Różne receptory leżą w różnych narządach, a ich położenie wiąże się z odbieraną informacją.
- Rogówka i soczewka skupiają światło, tęczówka reguluje wielkość źrenicy, soczewka zmienia kształt (akomodacja), obraz powstaje na siatkówce. Czopki to widzenie barwne i ostre, pręciki – widzenie zmierzchowe. Najostrzej widać w plamce żółtej, a w miejscu wyjścia nerwu wzrokowego jest ślepa plamka.
- Kubki smakowe (słodki, słony, kwaśny, gorzki, umami) i nabłonek węchowy w jamie nosowej to chemoreceptory. Smak potraw to współpraca: bez węchu (katar) jedzenie wydaje się mdłe.
- Sen to cykl faz NREM i REM. Sprzyja regeneracji, utrwalaniu pamięci i uczeniu się. Przewlekły niedosyp obniża koncentrację i odporność.
- Substancje psychoaktywne (alkohol, nikotyna, marihuana, opioidy, amfetamina, dopalacze) działają na synapsy i układ nagrody (dopamina). Powodują uzależnienie, zaburzają pracę mózgu, a dopalacze mają skutki nieprzewidywalne.
- Wczesna diagnostyka chorób układu nerwowego jest ważna, bo leczenie najczęściej tylko spowalnia ich postęp i nie przywraca zniszczonych neuronów. Sygnały alarmowe to np. narastające kłopoty z pamięcią, drżenie, sztywność, zaburzenia równowagi. Neurolog bada odruchy, czucie i koordynację, a w razie potrzeby zleca obrazowanie mózgu (tomografia, rezonans) lub EEG.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Za widzenie barwne i ostre odpowiadają:
- Apręciki
- Bkubki smakowe
- Ckomórki glejowe
- Dczopki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: czopki – Czopki działają przy dobrym oświetleniu i rozróżniają barwy.
Akomodacja oka polega na:
- Azmianie barwy tęczówki
- Bzmianie wielkości źrenicy
- Czmianie kształtu soczewki
- Dprzesuwaniu siatkówki
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: zmianie kształtu soczewki – Soczewka staje się bardziej lub mniej wypukła, aby obraz padał na siatkówkę.
Wielkość źrenicy reguluje:
- Atęczówka
- Bnerw wzrokowy
- Cplamka żółta
- Drogówka
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: tęczówka – Mięśnie tęczówki zwężają lub rozszerzają źrenicę.
Ślepa plamka to miejsce, w którym:
- Awychodzi nerw wzrokowy i nie ma fotoreceptorów
- Bjest najwięcej czopków
- Cznajduje się rogówka
- Dobraz jest najostrzejszy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: wychodzi nerw wzrokowy i nie ma fotoreceptorów – W tym miejscu włókna nerwowe wychodzą z gałki ocznej.
Narządem słuchu jest:
- Atrąbka słuchowa
- Bmłoteczek
- Ckanały półkoliste
- Dnarząd Cortiego w ślimaku
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: narząd Cortiego w ślimaku – Narząd Cortiego zawiera receptory słuchowe.
Dlaczego w takich chorobach jak Parkinson czy Alzheimer ważna jest wczesna diagnostyka?
- APo wczesnym leczeniu choroby te całkowicie ustępują
- BNeurony szybko się odtwarzają, więc leczenie zawsze cofa zmiany
- CLeczenie zwykle spowalnia postęp choroby, ale nie przywraca zniszczonych neuronów
- DWczesne objawy nie wymagają konsultacji z lekarzem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Leczenie zwykle spowalnia postęp choroby, ale nie przywraca zniszczonych neuronów – Zanik neuronów jest w dużej mierze nieodwracalny, więc wczesne leczenie ma sens głównie jako spowolnienie choroby.
Choroba Parkinsona wiąże się z:
- Anadmiarem dopaminy
- Bzanikiem neuronów wytwarzających dopaminę
- Cnadczynnością tarczycy
- Dniedoborem insuliny
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: zanikiem neuronów wytwarzających dopaminę – Brak dopaminy zaburza kontrolę ruchów, dając drżenie i sztywność.
Przewlekły niedobór snu skutkuje:
- Azwiększoną syntezą witaminy D
- Bgorszą koncentracją i odpornością
- Clepszą pamięcią
- Dszybszą regeneracją
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: gorszą koncentracją i odpornością – Sen służy regeneracji i utrwalaniu pamięci, więc jego brak pogarsza funkcje poznawcze i odporność.
Cały dział „Regulacja, ruch i rozwój”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.