ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Biologia · Ekspresja genów i dziedziczenieklasa 2 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/2/biologia/rodowody-i-sposoby-dziedziczenia/

Biologia · Ekspresja genów i dziedziczenie · kl. 2

Rodowody i sposoby dziedziczenia

Nauczysz się czytać rodowód i na tej podstawie rozpoznawać, czy cecha dziedziczy się autosomalnie dominująco, autosomalnie recesywnie, czy recesywnie z chromosomem X.

ok. 3 min czytania8 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Jak czytać rodowód

  • Kwadrat to mężczyzna, koło to kobieta, zaciemniona figura to osoba z cechą. Poziomą linią łączysz rodziców, pionowymi prowadzisz do dzieci, a każdy rząd to osobne pokolenie. Pokolenia numeruje się cyframi rzymskimi (I, II, III), a osoby w pokoleniu – arabskimi (np. II-3).
IIIchory synnosicielkazdrowy synmężczyznakobietachorynosicielka
Rodowód daltonizmu: zdrowi rodzice, chory syn i córka nosicielka.

2Trzy typy do rozpoznania

TypWskazówki w rodowodzieTypowa sytuacja
Autosomalny dominującycecha w każdym pokoleniu; chory ma chorego rodzicachory rodzic, chore dziecko
Autosomalny recesywnycecha „przeskakuje” pokolenia; dotyczy obu płcizdrowi rodzice (Aa × Aa), chore dziecko
Recesywny sprzężony z Xchorują głównie mężczyźni; chory syn ma zdrową matkęmatka nosicielka, chory syn
Zapamiętaj

Złota reguła: zdrowi rodzice, chore dziecko oznaczają cechę recesywną. Jeśli chora jest córka, to cecha jest autosomalna (chora córka musiałaby dostać X z allelem od ojca, a on byłby chory).

Sprawdź, czy rozumiesz

Osoba z chorobą dominującą ma zdrowe dziecko. Co to oznacza?

3Od rodowodu do genotypów

  • Osoba z cechą recesywną ma genotyp aa (lub XhY u mężczyzny). Jej zdrowi rodzice to na pewno Aa. Zdrowe dziecko takich rodziców to AA albo Aa z prawdopodobieństwem 1 przez 3 i 2 przez 3.
  • Przy cechach dominujących osoba zdrowa ma genotyp aa. Chory rodzic i zdrowe dziecko to dowód, że rodzic jest Aa.
  • Przykład krok po kroku: zdrowi rodzice mają chorą córkę. Jakie jest ryzyko choroby u kolejnego dziecka?
  • 1) Sposób dziedziczenia: zdrowi rodzice i chora córka → cecha autosomalna recesywna. Oznaczenia: A – allel prawidłowy, a – allel choroby.
  • 2) Genotypy rodziców: Aa × Aa (każde przekazało córce allel a).
  • 3) Gamety: A i a od każdego z rodziców.
  • 4) Szachownica: AA, Aa, Aa, aa.
  • 5) Odpowiedź: P(chore dziecko) = 1 przez 4 = 25%.

4Ograniczenia rodowodu

  • Jeśli rodzina jest mała, brakuje informacji o części osób albo cecha jest rzadka, często nie da się jednoznacznie wskazać sposobu dziedziczenia. Wtedy pisz, które typy są możliwe, a które wykluczone.
Uwaga na błąd

„chorują sami mężczyźni, więc to na pewno cecha sprzężona z X”

W małej rodzinie to może być przypadek.

Uwaga na błąd

Zdrowi rodzice, chory syn: nie zakładaj od razu sprzężenia z X, bo to samo może dać cecha autosomalna recesywna.

Sprawdź, czy rozumiesz

W rodowodzie chorują synowie, a ich matki są zdrowe i nie mają chorych ojców. Jaki sposób dziedziczenia jest najbardziej prawdopodobny?

✎Ściąga: Rodowody i sposoby dziedziczenia

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Złota reguła: zdrowi rodzice, chore dziecko oznaczają cechę recesywną. Jeśli chora jest córka, to cecha jest autosomalna (chora córka musiałaby dostać X z allelem od ojca, a on byłby chory).
  • Kwadrat to mężczyzna, koło to kobieta, zaciemniona figura to osoba z cechą. Poziomą linią łączysz rodziców, pionowymi prowadzisz do dzieci, a każdy rząd to osobne pokolenie. Pokolenia numeruje się cyframi rzymskimi (I, II, III), a osoby w pokoleniu – arabskimi (np. II-3).
  • Przykład krok po kroku: zdrowi rodzice mają chorą córkę. Jakie jest ryzyko choroby u kolejnego dziecka?

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Zdrowi rodzice mają chorą córkę. Jaki sposób dziedziczenia jest możliwy?

    1. AAutosomalny recesywny
    2. BDominujący sprzężony z Y
    3. CRecesywny sprzężony z X
    4. DAutosomalny dominujący
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Autosomalny recesywny – Chore dziecko zdrowych rodziców wskazuje na cechę recesywną, a chora córka wyklucza sprzężenie z X (ojciec byłby chory).

  2. Co oznacza zaciemniony kwadrat w rodowodzie?

    1. ANosiciela
    2. BZmarłego mężczyznę
    3. CKobietę z cechą
    4. DMężczyznę z cechą
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź D: Mężczyznę z cechą – Kwadrat oznacza mężczyznę, a zaciemnienie osobę, która ma cechę.

  3. Cecha występuje w każdym pokoleniu, a każdy chory ma chorego rodzica. To dziedziczenie:

    1. Aautosomalne dominujące
    2. Brecesywne sprzężone z X
    3. Cautosomalne recesywne
    4. Dwielogenowe
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: autosomalne dominujące – Ciągłość cechy w pokoleniach i chory rodzic przy chorym dziecku to znak cechy dominującej.

  4. Zdrowi rodzice są Aa × Aa. Jakie jest prawdopodobieństwo, że zdrowe dziecko jest heterozygotą?

    1. A2 przez 3
    2. B1 przez 4
    3. C3 przez 4
    4. D1 przez 2
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: 2 przez 3 – Wśród zdrowych potomków (1 AA : 2 Aa) heterozygoty stanowią 2 przez 3.

  5. W rodowodzie chorują synowie, a ich matki są zdrowe i nie mają chorych ojców. Jaki sposób dziedziczenia jest najbardziej prawdopodobny?

    1. ACytoplazmatyczny
    2. BAutosomalny dominujący
    3. CRecesywny sprzężony z X, matki są nosicielkami
    4. DDominujący sprzężony z X
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Recesywny sprzężony z X, matki są nosicielkami – Zdrowe matki z chorymi synami to klasyczny obraz cechy recesywnej na chromosomie X.

  6. Chory na cechę sprzężoną z X ojciec (XhY) i zdrowa matka (XHXH). Który wynik jest pewny?

    1. APołowa córek jest chora
    2. BWszyscy synowie są chorzy
    3. CWszyscy synowie są zdrowi
    4. DCórki są chore
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Wszyscy synowie są zdrowi – Synowie dostają od ojca Y, a od matki XH, więc są zdrowi.

  7. Dlaczego nie zawsze da się jednoznacznie określić typ dziedziczenia z rodowodu?

    1. ABo cechy recesywne nigdy nie występują w rodowodach
    2. BBo rodowody nie uwzględniają płci
    3. CGdy rodzina jest mała lub brakuje danych, kilka typów pasuje do wyniku
    4. DBo mutacje zmieniają rodowód w każdym pokoleniu
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Gdy rodzina jest mała lub brakuje danych, kilka typów pasuje do wyniku – Mała próba i niepełne dane nie pozwalają wykluczyć innych typów dziedziczenia.

  8. Osoba z chorobą dominującą ma zdrowe dziecko. Co to oznacza?

    1. ADziecko jest nosicielem
    2. BChory rodzic jest homozygotą AA
    3. CChory rodzic jest heterozygotą Aa
    4. DChoroba jest recesywna
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Chory rodzic jest heterozygotą Aa – Dziecko zdrowe ma genotyp aa i dostało a od chorego rodzica, który więc jest Aa.

Cały dział „Ekspresja genów i dziedziczenie”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 8🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Biologia, klasa 2

Tkanki, narządy i homeostazaSkładniki pokarmowe i dietaTrawienie i wchłanianieProfilaktyka układu pokarmowegoOddychanie i wymiana gazowaSerce, naczynia i limfaMechanizmy odpornościZaburzenia odporności i zgodność tkanekNerki i bilans wodnyHormony i sprzężenie zwrotneUkład nerwowy i odruchyZmysły, sen i zdrowie psychiczneSzkielet i mięśnieRozmnażanie i cykl menstruacyjnyCiąża i etapy życiaSkóra i ochrona organizmuGen, transkrypcja i obróbka RNAAllele i krzyżówki jednogenoweZmienność i mutacje genoweKod genetyczny, translacja i regulacjaKrzyżówki dwugenowe i cechy wielogenoweDziedziczenie płci i cechy sprzężone z płciąAberracje chromosomowe i choroby genetyczneMutageny i transformacja nowotworowaPokrewieństwo i klasyfikacjaWirusy, cykle infekcyjne i profilaktykaBakterie i archeowceZnaczenie bakterii i choroby bakteryjneProtisty i choroby protistoweGrzyby, porosty i fermentacjaOd glonów do roślin nasiennychTkanki i organy roślinBudowa liścia i aparaty szparkoweTransport wody i transpiracjaOdżywianie mineralne i fotosyntezaTransport asymilatówPrzemiana pokoleń i rozmnażanie roślinBudowa kwiatu i zapylanieKiełkowanie nasionPodwójne zapłodnienie okrytonasiennychNasiona i owoce, rozsiewanieHormony roślinne, tropizmy i nastieProblem, próby i wniosekWyjaśnianie i analiza danych