1Budowa wirusa
- Materiał genetyczny: DNA lub RNA, jedno- albo dwuniciowy. Otacza go kapsyd z białkowych kapsomerów. Niektóre wirusy mają dodatkowo osłonkę lipidową z białkami powierzchniowymi.
- Wirus nie ma własnego metabolizmu: namnaża się tylko w komórce gospodarza.
- Kształty: bakteriofagi (główka z ogonkiem), pałeczkowate (mozaiki tytoniu), ikozaedralne (adenowirusy), z osłonką (grypa, HIV).
- Białka powierzchniowe wiążą się z receptorami komórki gospodarza i dlatego wirus zakaża tylko „swoje” komórki (tropizm).
- Porównanie: wirusy DNA (np. adenowirusy, bakteriofagi) powielają genom polimerazą DNA gospodarza lub własną; wirusy RNA (np. grypy) – własną polimerazą RNA zależną od RNA; retrowirusy przepisują RNA na DNA. Wirus z osłonką wnika zwykle przez fuzję osłonki z błoną komórki i wychodzi przez pączkowanie, a wirus bez osłonki uwalnia się zwykle przez lizę komórki.
2Cykle namnażania
- Cykl lityczny: adsorpcja → wnikanie → replikacja i synteza białek → składanie wirionów → uwolnienie (liza komórki albo pączkowanie).
- Cykl lizogeniczny: genom wirusa wbudowuje się w DNA gospodarza jako profag i jest powielany razem z nim. Może przejść w cykl lityczny.
- Retrowirusy (np. HIV) mają RNA i enzym odwrotną transkryptazę, który przepisuje RNA na DNA. To DNA włącza się do genomu gospodarza jako prowirus.
Retrowirus robi odwrotnie niż reszta komórki: przepisuje RNA na DNA, a nie DNA na RNA.
3Znaczenie wirusów
- Wywołują choroby roślin, zwierząt i człowieka, regulują liczebność bakterii i glonów, służą jako wektory w inżynierii genetycznej, są podstawą terapii fagowej i szczepionek.
Co dzieje się z genomem wirusa w cyklu lizogenicznym?
Profag jest powielany razem z DNA gospodarza, aż do przejścia w cykl lityczny.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
4Choroby i drogi zakażenia
| Choroba | Droga zakażenia |
|---|---|
| Wścieklizna | ugryzienie zakażonego zwierzęcia |
| AIDS (HIV) | krew, kontakty seksualne, matka–dziecko |
| Grypa, COVID-19, odra, ospa wietrzna, świnka, różyczka | głównie droga kropelkowa |
| WZW typu A | droga pokarmowa |
| WZW typu B i C | krew, kontakty seksualne |
| HPV | kontakty seksualne |
5Profilaktyka
- Szczepienie wytwarza pamięć immunologiczną, np. szczepionka przeciw HPV chroni przed rakiem szyjki macicy, a przeciw WZW B – przed przewlekłym zapaleniem i rakiem wątroby. Ograniczanie ekspozycji (higiena, prezerwatywa, bezpieczna krew, szczepienie psów i lisów przeciw wściekliźnie) działa inaczej: zapobiega kontaktowi z wirusem.
- Antybiotyki nie leczą infekcji wirusowych, bo działają na struktury bakterii (np. ścianę komórkową, rybosomy bakteryjne), których wirus nie ma. Stosuje się leki przeciwwirusowe działające swoiście.
„wirus to organizm jednokomórkowy”
Wirus nie jest komórką.
Profag (w bakterii) i prowirus (w komórce eukariotycznej) to genom wirusa „czekający” w DNA gospodarza, a nie cykl lityczny.
Który wirus zakaża się głównie drogą pokarmową?
WZW A rozprzestrzenia się przez skażoną żywność i wodę, a B i C przez krew.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Wirusy, cykle infekcyjne i profilaktyka
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Retrowirus robi odwrotnie niż reszta komórki: przepisuje RNA na DNA, a nie DNA na RNA.
- Materiał genetyczny: DNA lub RNA, jedno- albo dwuniciowy. Otacza go kapsyd z białkowych kapsomerów. Niektóre wirusy mają dodatkowo osłonkę lipidową z białkami powierzchniowymi.
- Porównanie: wirusy DNA (np. adenowirusy, bakteriofagi) powielają genom polimerazą DNA gospodarza lub własną; wirusy RNA (np. grypy) – własną polimerazą RNA zależną od RNA; retrowirusy przepisują RNA na DNA. Wirus z osłonką wnika zwykle przez fuzję osłonki z błoną komórki i wychodzi przez pączkowanie, a wirus bez osłonki uwalnia się zwykle przez lizę komórki.
- Cykl lityczny: adsorpcja → wnikanie → replikacja i synteza białek → składanie wirionów → uwolnienie (liza komórki albo pączkowanie).
- Cykl lizogeniczny: genom wirusa wbudowuje się w DNA gospodarza jako profag i jest powielany razem z nim. Może przejść w cykl lityczny.
- Retrowirusy (np. HIV) mają RNA i enzym odwrotną transkryptazę, który przepisuje RNA na DNA. To DNA włącza się do genomu gospodarza jako prowirus.
- Szczepienie wytwarza pamięć immunologiczną, np. szczepionka przeciw HPV chroni przed rakiem szyjki macicy, a przeciw WZW B – przed przewlekłym zapaleniem i rakiem wątroby. Ograniczanie ekspozycji (higiena, prezerwatywa, bezpieczna krew, szczepienie psów i lisów przeciw wściekliźnie) działa inaczej: zapobiega kontaktowi z wirusem.
- Antybiotyki nie leczą infekcji wirusowych, bo działają na struktury bakterii (np. ścianę komórkową, rybosomy bakteryjne), których wirus nie ma. Stosuje się leki przeciwwirusowe działające swoiście.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Z czego składa się kapsyd?
- AZ peptydoglikanu
- BZ DNA i RNA
- CZ białkowych kapsomerów
- DZ lipidów
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Z białkowych kapsomerów – Kapsyd to białkowa osłona genomu zbudowana z kapsomerów; osłonka lipidowa jest dodatkowa.
Dlaczego wirus HIV zakaża limfocyty T pomocnicze, a nie komórki skóry?
- AWirus rozpoznaje wyłącznie krew
- BSkóra nie ma DNA
- CLimfocyty nie mają błony komórkowej
- DJego białka powierzchniowe pasują do receptorów na tych limfocytach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Jego białka powierzchniowe pasują do receptorów na tych limfocytach – Swoistość zakażeń (tropizm) wynika z wiązania białek wirusa z receptorami komórki.
Co dzieje się z genomem wirusa w cyklu lizogenicznym?
- AWbudowuje się w DNA gospodarza i jest powielany z nim
- BZamienia się w kapsyd
- CJest trawiony w lizosomie
- DNatychmiast niszczy komórkę
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Wbudowuje się w DNA gospodarza i jest powielany z nim – Profag jest powielany razem z DNA gospodarza, aż do przejścia w cykl lityczny.
Którą cechą wyróżniają się retrowirusy?
- AMają jądro komórkowe
- BNie mają materiału genetycznego
- CMają tylko DNA dwuniciowe
- DMają enzym przepisujący RNA na DNA
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Mają enzym przepisujący RNA na DNA – Odwrotna transkryptaza przepisuje RNA wirusa na DNA, który włącza się do genomu gospodarza.
Który wirus zakaża się głównie drogą pokarmową?
- AWZW typu A
- BHIV
- CWścieklizna
- DWZW typu B
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: WZW typu A – WZW A rozprzestrzenia się przez skażoną żywność i wodę, a B i C przez krew.
Dlaczego antybiotyk nie pomaga w leczeniu grypy?
- AGrypa to infekcja grzybicza
- BAntybiotyki zabijają tylko komórki ludzkie
- CWirus grypy jest zbyt mały
- DWirus nie ma struktur bakteryjnych, na które działa antybiotyk
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: Wirus nie ma struktur bakteryjnych, na które działa antybiotyk – Antybiotyki działają na bakterie, a wirus namnaża się w komórkach gospodarza.
Jak działa szczepienie?
- AZmienia DNA gospodarza
- BZastępuje wszystkie przeciwciała
- CWytwarza pamięć immunologiczną, więc organizm szybciej zwalcza patogen
- DNiszczy wirusa w całym organizmie
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Wytwarza pamięć immunologiczną, więc organizm szybciej zwalcza patogen – Szczepionka pobudza odporność swoistą i powstają komórki pamięci.
W doświadczeniu bakterie zakażone fagiem po naświetleniu promieniowaniem UV nagle uległy lizie i uwolniły dużo fagów. Najlepsze wyjaśnienie:
- AFag po raz pierwszy wniknął do komórek
- BFag przeprowadził koniugację
- CProfag przeszedł z cyklu lizogenicznego w lityczny
- DBakterie utworzyły kapsyd
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: Profag przeszedł z cyklu lizogenicznego w lityczny – Uaktywniony profag uruchamia cykl lityczny, kończący się lizą komórek.
Cały dział „Klasyfikacja i wirusy”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.