1Efekt cieplarniany: naturalny i wzmocniony
- Efekt cieplarniany to zatrzymywanie ciepła przez atmosferę: Słońce ogrzewa powierzchnię Ziemi, ta wypromieniowuje ciepło (podczerwień), a gazy cieplarniane część tego promieniowania pochłaniają i oddają z powrotem ku ziemi. Należą do nich para wodna, dwutlenek węgla CO₂, metan CH₄, podtlenek azotu N₂O i freony.
- Bez naturalnego efektu cieplarnianego średnia temperatura Ziemi wynosiłaby ok. −18°C zamiast ok. +15°C.
- Problemem jest wzmocnienie efektu przez człowieka. Przed epoką przemysłową było ok. 280 ppm CO₂, a w 2025 r. – ok. 425 ppm (średnia globalna NOAA; na Mauna Loa ok. 427 ppm), czyli o ponad 50% więcej.
2Globalne ocieplenie i jego przyczyny
- Globalne ocieplenie to wzrost średniej temperatury Ziemi: według IPCC o ok. 1,1°C w latach 2011–2020 względem lat 1850–1900. Według WMO rok 2024 był pierwszym rokiem kalendarzowym ze średnią ponad 1,5°C powyżej poziomu przedprzemysłowego.
| Przyczyny naturalne | Przyczyny antropogeniczne |
|---|---|
| zmiany orbity Ziemi (cykle Milankovicia) | spalanie paliw kopalnych (CO₂) |
| zmiany aktywności Słońca | wylesianie |
| erupcje wulkanów | rolnictwo i hodowla (CH₄, N₂O) |
Przyczyną antropogeniczną globalnego ocieplenia jest
Pozostałe odpowiedzi to czynniki naturalne.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Skutki
- Topnienie lodowców górskich i lądolodów, podnoszenie poziomu mórz (także przez rozszerzanie się ogrzanej wody), zanik lodu morskiego w Arktyce, częstsze fale upałów, susze i ulewy, przesuwanie się stref klimatycznych i roślinnych ku biegunom.
- Sprzężenie zwrotne: gdy topnieje śnieg i lód, odsłania się ciemny grunt lub woda o małym albedo, które pochłaniają więcej energii – i ocieplenie przyspiesza.
4Zmiany lokalne
- Klimat zmienia się też lokalnie: miejska wyspa ciepła (centrum miasta cieplejsze od okolic), osuszanie bagien, wylesianie, wysychanie i zasolenie Jeziora Aralskiego po rozbudowie nawadniania.
Efekt cieplarniany jest naturalny i potrzebny. Problemem jest jego wzmocnienie przez człowieka (głównie CO₂ ze spalania paliw i CH₄ z rolnictwa).
Mylenie efektu cieplarnianego z dziurą ozonową. To dwa różne zjawiska: pierwsze dotyczy zatrzymywania podczerwieni, drugie – ubytku ozonu chroniącego przed UV.
Topnienie śniegu i lodu przyspiesza ocieplenie, ponieważ
Ciemny grunt i woda pochłaniają więcej promieniowania niż śnieg.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Efekt cieplarniany i zmiany klimatu
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Efekt cieplarniany jest naturalny i potrzebny. Problemem jest jego wzmocnienie przez człowieka (głównie CO₂ ze spalania paliw i CH₄ z rolnictwa).
- Efekt cieplarniany to zatrzymywanie ciepła przez atmosferę: Słońce ogrzewa powierzchnię Ziemi, ta wypromieniowuje ciepło (podczerwień), a gazy cieplarniane część tego promieniowania pochłaniają i oddają z powrotem ku ziemi. Należą do nich para wodna, dwutlenek węgla CO₂, metan CH₄, podtlenek azotu N₂O i freony.
- Globalne ocieplenie to wzrost średniej temperatury Ziemi: według IPCC o ok. 1,1°C w latach 2011–2020 względem lat 1850–1900. Według WMO rok 2024 był pierwszym rokiem kalendarzowym ze średnią ponad 1,5°C powyżej poziomu przedprzemysłowego.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Do gazów cieplarnianych należą m.in.
- Aazot i argon
- Btlen i wodór
- CCO₂, CH₄ i para wodna
- Dhel i neon
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: CO₂, CH₄ i para wodna – Pochłaniają podczerwień wypromieniowaną przez powierzchnię Ziemi.
Bez naturalnego efektu cieplarnianego średnia temperatura Ziemi wynosiłaby ok.
- A+40°C
- B0°C
- C−18°C
- D+15°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: −18°C – Dzięki efektowi cieplarnianemu jest ok. +15°C.
Przyczyną antropogeniczną globalnego ocieplenia jest
- Azmiana aktywności Słońca
- Bspalanie paliw kopalnych
- Cerupcja wulkanu
- Dzmiana orbity Ziemi
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: spalanie paliw kopalnych – Pozostałe odpowiedzi to czynniki naturalne.
Stężenie CO₂ w atmosferze w 2025 r. wynosiło ok.
- A4250 ppm
- B280 ppm
- C4 ppm
- D425 ppm
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 425 ppm – 280 ppm było przed epoką przemysłową.
Miejska wyspa ciepła to
- Awyspa na ciepłym oceanie
- Bobszar wokół elektrowni atomowej
- Cciepły prąd morski
- Dwyższa temperatura w mieście niż w jego okolicy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: wyższa temperatura w mieście niż w jego okolicy – Zabudowa i asfalt magazynują ciepło, a brakuje roślinności i wody.
Skutkiem globalnego ocieplenia jest m.in.
- Aobniżanie się poziomu mórz
- Bzanik wiatrów stałych
- Cpowiększanie się lodu morskiego w Arktyce
- Dpodnoszenie się poziomu mórz
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: podnoszenie się poziomu mórz – Topnieją lodowce i lądolody, a ogrzana woda zwiększa objętość.
Topnienie śniegu i lodu przyspiesza ocieplenie, ponieważ
- Azwiększa albedo powierzchni
- Bobniża poziom mórz
- Cwydziela ozon
- Dodsłania powierzchnie o małym albedo
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: odsłania powierzchnie o małym albedo – Ciemny grunt i woda pochłaniają więcej promieniowania niż śnieg.
Który gaz cieplarniany pochodzi w dużej mierze z hodowli bydła i pól ryżowych?
- AMetan
- BHel
- CArgon
- DAzot cząsteczkowy
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: Metan – Metan CH₄ powstaje m.in. przy trawieniu u przeżuwaczy i w zalanych polach ryżowych.
Cały dział „Atmosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.