1Powietrze w górę, powietrze w dół
- Przemiana adiabatyczna to zmiana temperatury powietrza bez wymiany ciepła z otoczeniem: powietrze unoszące się rozpręża się i ochładza, a opadające jest sprężane i się ogrzewa.
- Wyjaśnia to powstawanie chmur i opadów: wznoszące się powietrze ochładza się do punktu rosy, a wysokość, na której to następuje, to poziom kondensacji (podstawa chmur).
2Trzy różne gradienty
| Gradient | Wartość | Kiedy go używasz |
|---|---|---|
| suchoadiabatyczny | 1°C na 100 m | porcja powietrza nienasyconego, wznosząca się lub opadająca |
| wilgotnoadiabatyczny | ok. 0,6°C na 100 m (zwykle 0,4–0,7) | porcja wznosząca się po osiągnięciu nasycenia, gdy trwa kondensacja |
| pionowy gradient otoczenia | średnio 0,6°C na 100 m | spadek temperatury otaczającego powietrza z wysokością |
- Po kondensacji powietrze ochładza się wolniej, bo skraplająca się para oddaje ciepło kondensacji. Wartość wilgotnoadiabatyczna zależy od temperatury; w zadaniach przyjmuj tę podaną w poleceniu.
Wysokość, na której wznoszące się powietrze osiąga punkt rosy, to
Od tej wysokości tworzą się chmury.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Fen (halny) krok po kroku
- Dane: powietrze na 500 m n.p.m. ma 10°C, kondensacja zaczyna się na 1000 m, grzbiet ma 2500 m n.p.m., po zawietrznej powietrze schodzi na 500 m; gradienty: 1°C i 0,6°C na 100 m.
- Wzór: Δt = Δh przez 100 m · γ, gdzie Δh – różnica wysokości [m], γ – gradient [°C na 100 m], Δt – zmiana temperatury [°C].
- Obliczenia, odcinek 1 (500 → 1000 m, sucho): 500 przez 100 · 1 = 5°C, więc 10 − 5 = 5°C.
- Obliczenia, odcinek 2 (1000 → 2500 m, wilgotno): 1500 przez 100 · 0,6 = 9°C, więc 5 − 9 = −4°C.
- Obliczenia, odcinek 3 (2500 → 500 m, sucho): 2000 przez 100 · 1 = 20°C, więc −4 + 20 = 16°C.
- Odpowiedź: po zawietrznej powietrze ma 16°C, czyli o 6°C więcej niż na starcie, i jest suche, bo wilgoć zostawiło w opadach po nawietrznej stronie.
- W Tatrach taki wiatr to halny, w Alpach – fen.
Wznoszenie – ochładzanie, opadanie – ogrzewanie. Powietrze nienasycone: 1°C na 100 m; nasycone, z kondensacją: ok. 0,6°C na 100 m. Fen jest ciepły i suchy.
Liczenie zejścia po zawietrznej z gradientem 0,6°C na 100 m. Opadające powietrze jest już suche, więc ogrzewa się o 1°C na 100 m – stąd zysk temperatury.
✎Ściąga: Przemiany adiabatyczne i wiatr fenowy
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Wznoszenie – ochładzanie, opadanie – ogrzewanie. Powietrze nienasycone: 1°C na 100 m; nasycone, z kondensacją: ok. 0,6°C na 100 m. Fen jest ciepły i suchy.
- Przemiana adiabatyczna to zmiana temperatury powietrza bez wymiany ciepła z otoczeniem: powietrze unoszące się rozpręża się i ochładza, a opadające jest sprężane i się ogrzewa.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Wznoszące się powietrze
- Anie zmienia temperatury
- Brozpręża się i ochładza
- Cjest sprężane i ogrzewa się
- Dzawsze się ogrzewa
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: rozpręża się i ochładza – Wraz z wysokością spada ciśnienie, więc powietrze się rozpręża.
Nienasycone powietrze wznosząc się, ochładza się o ok.
- A1°C na 100 m
- B6°C na 100 m
- C0,1°C na 100 m
- D0,6°C na 100 m
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 1°C na 100 m – To gradient suchoadiabatyczny.
Powietrze nasycone po rozpoczęciu kondensacji ochładza się wolniej, bo
- Ajest zimniejsze od otoczenia
- Bjest bardziej rozrzedzone
- Cwieje silniejszy wiatr
- Dskraplająca się para oddaje ciepło
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: skraplająca się para oddaje ciepło – Ciepło kondensacji częściowo równoważy ochładzanie.
Halny to
- Abryza górska
- Bmonsun zimowy
- Cpasat
- Dfen w Tatrach
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: fen w Tatrach – Fen to ciepły, suchy wiatr wiejący w dół po zawietrznej stronie gór.
Powietrze ma 10°C na 500 m. Po wzniesieniu do 1000 m bez kondensacji (1°C na 100 m) ma
- A0°C
- B7°C
- C5°C
- D15°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: 5°C – 500 przez 100 · 1 = 5°C, więc 10 − 5 = 5°C.
Od 1000 m do 2500 m (0,6°C na 100 m) powietrze o temperaturze 5°C ochładza się do
- A−10°C
- B−4°C
- C14°C
- D−2,5°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: −4°C – 1500 przez 100 · 0,6 = 9°C, więc 5 − 9 = −4°C.
Powietrze o −4°C opada z 2500 m na 500 m. Na dole ma
- A−4°C
- B24°C
- C8°C
- D16°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 16°C – Opada jako suche: 2000 przez 100 · 1 = 20°C, więc −4 + 20 = 16°C; 8°C to błąd przy użyciu 0,6°C na 100 m.
Wysokość, na której wznoszące się powietrze osiąga punkt rosy, to
- Ainwersja
- Bpoziom kondensacji
- Cgranica wiecznego śniegu
- Dtropopauza
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: poziom kondensacji – Od tej wysokości tworzą się chmury.
Cały dział „Atmosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.