1Z czego jest powietrze
- Atmosfera to gazowa powłoka otaczająca Ziemię. Suche powietrze to mieszanina kilku gazów:
| Gaz | Udział |
|---|---|
| azot | ok. 78% |
| tlen | ok. 21% |
| argon | ok. 0,93% |
| dwutlenek węgla | ok. 0,04% (ok. 425 ppm w 2025 r., NOAA) |
- Do tego dochodzi para wodna, której ilość się zmienia (od prawie zera do kilku %). Skrót ppm znaczy „części na milion”, więc 425 ppm to 0,0425%.
2Pięć warstw
| Warstwa | Do jakiej wysokości | Co się dzieje |
|---|---|---|
| troposfera | ok. 8 km nad biegunami, ok. 18 km nad równikiem (średnio ok. 12 km) | pogoda, prawie cała para wodna; temperatura maleje średnio o 0,6°C na 100 m |
| stratosfera | ok. 50 km | temperatura rośnie, bo ozon pochłania UV; warstwa ozonowa na ok. 20–30 km |
| mezosfera | ok. 85 km | temperatura znów maleje – najzimniejsza warstwa; spalają się meteory |
| termosfera | ok. 600–800 km | bardzo wysoka temperatura; zjonizowane gazy (jonosfera) odbijają fale radiowe, powstają zorze polarne |
| egzosfera | najwyżej | powietrze jest skrajnie rozrzedzone i stopniowo przechodzi w przestrzeń kosmiczną |
- Pogoda powstaje w troposferze, bo tylko tam jest dużo pary wodnej i pionowe mieszanie powietrza.
- Jonosfera to nie osobna warstwa, tylko zjonizowana część górnej mezosfery i termosfery.
W jonosferze
Jonosfera obejmuje górną mezosferę i termosferę; świecą w niej też zorze polarne.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Ozon i inwersja
- Warstwa ozonowa chroni nas przed promieniowaniem UV. Freony (CFC) rozkładają ozon, co doprowadziło do powstania dziury ozonowej nad Antarktydą. Protokół Montrealski (1987) ograniczył freony, więc warstwa ozonowa powoli się odbudowuje.
- Ozon przy samej ziemi to coś innego: jest szkodliwym składnikiem smogu letniego (fotochemicznego).
- Inwersja temperatury to warstwa, w której temperatura rośnie z wysokością. Zdarza się też w troposferze, np. po nocnym wychłodzeniu gruntu: zimne powietrze zalega przy ziemi pod cieplejszym i nie miesza się z wyższymi warstwami. Dlatego zimą w kotlinach (np. w Krakowie) długo utrzymują się smog i mgły.
Pogoda jest w troposferze, ozon w stratosferze, meteory spalają się w mezosferze, a zorze polarne świecą w termosferze.
Przekonanie, że temperatura zawsze maleje z wysokością. W stratosferze i termosferze rośnie, a przy inwersji – także w troposferze.
✎Ściąga: Skład i budowa atmosfery
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Pogoda jest w troposferze, ozon w stratosferze, meteory spalają się w mezosferze, a zorze polarne świecą w termosferze.
- Atmosfera to gazowa powłoka otaczająca Ziemię. Suche powietrze to mieszanina kilku gazów:
- Jonosfera to nie osobna warstwa, tylko zjonizowana część górnej mezosfery i termosfery.
- Warstwa ozonowa chroni nas przed promieniowaniem UV. Freony (CFC) rozkładają ozon, co doprowadziło do powstania dziury ozonowej nad Antarktydą. Protokół Montrealski (1987) ograniczył freony, więc warstwa ozonowa powoli się odbudowuje.
- Inwersja temperatury to warstwa, w której temperatura rośnie z wysokością. Zdarza się też w troposferze, np. po nocnym wychłodzeniu gruntu: zimne powietrze zalega przy ziemi pod cieplejszym i nie miesza się z wyższymi warstwami. Dlatego zimą w kotlinach (np. w Krakowie) długo utrzymują się smog i mgły.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Najwięcej w suchym powietrzu jest
- Adwutlenku węgla
- Bazotu
- Ctlenu
- Dargonu
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: azotu – Azot to ok. 78%, tlen ok. 21%.
Pogoda powstaje w
- Astratosferze
- Bmezosferze
- Ctroposferze
- Degzosferze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: troposferze – Tylko tam jest dużo pary wodnej i pionowe mieszanie powietrza.
Warstwa ozonowa leży w
- Atroposferze
- Begzosferze
- Cstratosferze
- Dtermosferze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: stratosferze – Leży na wysokości ok. 20–30 km i pochłania UV.
W troposferze temperatura średnio maleje o
- A6°C na 100 m
- B0,6°C na 100 m
- C1°C na 10 m
- D0,06°C na 100 m
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: 0,6°C na 100 m – Na 1000 m daje to ok. 6°C.
Najzimniejsza warstwa atmosfery to
- Atroposfera
- Bstratosfera
- Cmezosfera
- Dtermosfera
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź C: mezosfera – Temperatura spada w niej do ok. −90°C, a spalają się tam meteory.
Inwersja temperatury oznacza, że
- Aciśnienie rośnie z wysokością
- Btemperatura rośnie z wysokością
- Ctemperatura maleje z wysokością
- Dwieje silny wiatr
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: temperatura rośnie z wysokością – Zimne powietrze zalega pod cieplejszym i utrudnia mieszanie.
Ozon w stratosferze rozkładają głównie
- Apara wodna
- Bfreony (CFC)
- Cargon
- Dazot
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź B: freony (CFC) – Freony ograniczył Protokół Montrealski z 1987 r.
W jonosferze
- Apowstają burze i opady
- Bjest większość pary wodnej
- Cjest najwięcej ozonu
- Dzjonizowane gazy odbijają fale radiowe
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: zjonizowane gazy odbijają fale radiowe – Jonosfera obejmuje górną mezosferę i termosferę; świecą w niej też zorze polarne.
Cały dział „Atmosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.