1Co grzeje, a co chłodzi
- Temperatura powietrza to miara średniej energii ruchu cząsteczek; mierzymy ją termometrem. Zależy od sześciu czynników:
| Czynnik | Jak działa |
|---|---|
| szerokość geograficzna | im dalej od równika, tym mniejszy kąt padania promieni i chłodniej |
| wysokość n.p.m. | im wyżej, tym chłodniej |
| odległość od morza | morze łagodzi wahania temperatury, w głębi lądu są one większe |
| prądy morskie | ciepłe ogrzewają wybrzeża, zimne je ochładzają |
| ukształtowanie terenu | góry zatrzymują masy powietrza, w dolinach i kotlinach zalega zimne powietrze |
| pokrycie terenu | las, śnieg, woda i zabudowa różnie pochłaniają i odbijają promieniowanie |
2Liczymy spadek temperatury z wysokością
- Pionowy gradient temperatury w troposferze to średnio 0,6°C na 100 m.
- Dane: u podnóża 20°C, szczyt leży 2000 m wyżej.
- Wzór: Δt = Δh przez 100 m · 0,6°C, gdzie Δh – różnica wysokości [m], Δt – spadek temperatury [°C].
- Obliczenia: Δt = 2000 przez 100 · 0,6 = 20 · 0,6 = 12°C; na szczycie 20 − 12 = 8°C.
- Odpowiedź: na szczycie jest ok. 8°C.
Temperatura u podnóża wynosi 20°C. Na szczycie położonym 2000 m wyżej jest ok.
Spadek 2000 przez 100 · 0,6 = 12°C, więc 20 − 12 = 8°C.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
3Amplituda i izotermy
- Amplituda temperatury to różnica między najwyższą a najniższą temperaturą (dobowa, roczna). Przykład: średnie miesięczne od −2°C do +18°C dają amplitudę roczną 18 − (−2) = 20°C.
- Izotermy to linie na mapie łączące punkty o tej samej temperaturze.
4Gdzie jest cieplej, gdzie zimniej
- Temperatura maleje od równika ku biegunom. Izotermy biegną głównie równoleżnikowo, a odchylenia powodują lądy, morza i prądy morskie (np. ciepły Prąd Północnoatlantycki „wypycha” izotermy na północ u wybrzeży Norwegii).
- Najwyższe temperatury notuje się w strefie zwrotnikowej (pustynie). Najniższą zmierzono na Antarktydzie (ok. −89°C, stacja Wostok, 1983 r.). Półkula południowa jest średnio chłodniejsza, bo przeważają na niej oceany i leży na niej lodowa Antarktyda.
- Dodatkowo: albedo to część promieniowania odbita od powierzchni. Świeży śnieg odbija ok. 80%, woda tylko ok. 6%.
Gradient pionowy to 0,6°C na 100 m; izotermy biegną głównie równoleżnikowo; morze zmniejsza amplitudę, wnętrze kontynentu ją zwiększa.
Liczenie spadku o 0,6°C na każde 10 m zamiast na 100 m. Przy 2000 m to 12°C, a nie 120°C.
Półkula południowa ma niższą średnią temperaturę, bo
Woda nagrzewa się słabiej niż ląd, a lodowa Antarktyda obniża średnią.
To jedno z 8 pytań quizu. Rozwiąż cały quiz →
✎Ściąga: Temperatura powietrza i jej rozkład na Ziemi
Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.
- Gradient pionowy to 0,6°C na 100 m; izotermy biegną głównie równoleżnikowo; morze zmniejsza amplitudę, wnętrze kontynentu ją zwiększa.
- Temperatura powietrza to miara średniej energii ruchu cząsteczek; mierzymy ją termometrem. Zależy od sześciu czynników:
- Pionowy gradient temperatury w troposferze to średnio 0,6°C na 100 m.
- Amplituda temperatury to różnica między najwyższą a najniższą temperaturą (dobowa, roczna). Przykład: średnie miesięczne od −2°C do +18°C dają amplitudę roczną 18 − (−2) = 20°C.
- Izotermy to linie na mapie łączące punkty o tej samej temperaturze.
?Quiz: powtórz przed kartkówką
8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.
Temperatura u podnóża wynosi 20°C. Na szczycie położonym 2000 m wyżej jest ok.
- A12°C
- B−10°C
- C18°C
- D8°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: 8°C – Spadek 2000 przez 100 · 0,6 = 12°C, więc 20 − 12 = 8°C.
Amplituda roczna, gdy średnie miesięczne wynoszą od −2°C do +18°C, to
- A20°C
- B10°C
- C18°C
- D16°C
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: 20°C – 18 − (−2) = 20°C.
Izotermy łączą punkty o tej samej
- Awartości ciśnienia
- Bsumie opadów
- Cwysokości
- Dtemperaturze
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: temperaturze – Linie równej sumy opadów to izohiety, a równego ciśnienia – izobary.
Temperatura na Ziemi maleje
- Aod zachodu na wschód
- Bniezależnie od szerokości geograficznej
- Cod biegunów ku równikowi
- Dod równika ku biegunom
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: od równika ku biegunom – Wraz z szerokością maleje kąt padania promieni słonecznych.
Mała amplituda roczna temperatury jest typowa dla
- Awybrzeży oceanów
- Bśrodkowej Syberii
- Cwnętrza Azji Środkowej
- Dwnętrza dużych kontynentów
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: wybrzeży oceanów – Woda wolno się nagrzewa i wolno stygnie, więc łagodzi różnice między latem a zimą.
Półkula południowa ma niższą średnią temperaturę, bo
- Ama więcej gór
- Bma krótszy dzień przez cały rok
- Cjest dalej od Słońca
- Dprzeważają na niej oceany i leży na niej Antarktyda
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź D: przeważają na niej oceany i leży na niej Antarktyda – Woda nagrzewa się słabiej niż ląd, a lodowa Antarktyda obniża średnią.
Najniższą temperaturę na Ziemi (ok. −89°C) zmierzono
- Ana Antarktydzie
- Bna Grenlandii
- Cna Alasce
- Dna Syberii
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: na Antarktydzie – Stacja Wostok, 1983 r.
Albedo to
- Aczęść promieniowania odbita od powierzchni
- Bilość promieniowania pochłoniętego przez ozon
- Ctemperatura powietrza przy gruncie
- Dwysokość Słońca nad horyzontem
Sprawdź odpowiedź
Odpowiedź A: część promieniowania odbita od powierzchni – Świeży śnieg ma duże albedo (ok. 80%), woda małe (ok. 6%).
Cały dział „Atmosfera”: ściąga i próbny sprawdzian →
Kartkówka albo sprawdzian już blisko?
Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.