ogarniam.edu.pl
Klasa
Zacznij naukę →Zacznij →

ogarniam.edu.pl · Język polski · Oświecenieklasa 1 LO · fiszki i quiz: ogarniam.edu.pl/lo/1/jezyk-polski/oswiecenie-cechy-epoki/

Język polski · Oświecenie · kl. 1

Oświecenie – cechy epoki

W oświeceniu liczy się samodzielne myślenie, nauka i reformy. Literatura ma bawić, ale przede wszystkim uczyć i poprawiać obyczaje.

ok. 2 min czytania10 fiszek8 pytań w quizie🔊 Posłuchaj notatki

1Ramy i nazwa

  • Epokę nazywano „wiekiem świateł” i „wiekiem rozumu”. Światło oznacza wiedzę, która rozprasza przesądy.
  • Europa: XVIII w. (koniec: rewolucja francuska 1789).
  • Polska: czasy saskie, potem reformy i panowanie Stanisława Augusta (1764–1795). Umowny początek to ok. 1740 r. (Collegium Nobilium), koniec 1795 (III rozbiór) albo 1822.

2Idee epoki

  • Racjonalizm: rozum jest głównym narzędziem poznania.
  • Empiryzm: wiedzę czerpiemy z doświadczenia.
  • Krytycyzm: sprawdzamy przekonania, zamiast przyjmować je na wiarę.
  • Encyklopedyści (Diderot, d’Alembert, 1751–1772) zbierali wiedzę w Wielkiej Encyklopedii. Ważni myśliciele: Wolter, Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (umowa społeczna).
Sprawdź, czy rozumiesz

Co to jest racjonalizm?

3Nurty literackie

NurtCechyPolscy twórcy
klasycyzmład, reguły, wzorce antyczne, dydaktyzmKrasicki, Naruszewicz
sentymentalizmuczucia, natura, prostotaKarpiński, Kniaźnin
rokokolekkość, ozdobność, zabawaTrembecki

4Reformy w Polsce

  • Collegium Nobilium (Konarski), Szkoła Rycerska (1765), czasopismo Monitor (1765), Teatr Narodowy (1765), obiady czwartkowe.
  • Komisja Edukacji Narodowej (1773): pierwsze państwowe ministerstwo oświaty w Europie.
  • Sejm Wielki (1788–1792) i Konstytucja 3 maja (1791).
1740Collegium Nobilium1773KEN1791Konstytucja 3 maja1764–65elekcja, Monitor,Szkoła Rycerska1788–92Sejm Wielki1795: III rozbiór
Oś czasu polskiego oświecenia.
Zapamiętaj

Oświecenie to rozum, krytyka, edukacja i reformy; w literaturze klasycyzm z hasłem „bawiąc uczyć”.

Uwaga na błąd

Mylenie klasycyzmu z sentymentalizmem. Klasycyzm to reguły i rozum, sentymentalizm to uczucia i natura.

Sprawdź, czy rozumiesz

Czym różni się sentymentalizm od klasycyzmu?

✎Ściąga: Oświecenie – cechy epoki

Najważniejsze w pigułce – przeczytaj tuż przed kartkówką lub sprawdzianem.

  • Oświecenie to rozum, krytyka, edukacja i reformy; w literaturze klasycyzm z hasłem „bawiąc uczyć”.
  • Racjonalizm: rozum jest głównym narzędziem poznania.
  • Empiryzm: wiedzę czerpiemy z doświadczenia.
  • Krytycyzm: sprawdzamy przekonania, zamiast przyjmować je na wiarę.
  • Encyklopedyści (Diderot, d’Alembert, 1751–1772) zbierali wiedzę w Wielkiej Encyklopedii. Ważni myśliciele: Wolter, Monteskiusz (trójpodział władzy), Rousseau (umowa społeczna).
  • Komisja Edukacji Narodowej (1773): pierwsze państwowe ministerstwo oświaty w Europie.

?Quiz: powtórz przed kartkówką

8 pytań w stylu kartkówki i sprawdzianu. Odpowiedz w myślach, potem sprawdź odpowiedź. Rozwiąż quiz z wynikiem – każda odpowiedź ma wyjaśnienie.

  1. Co to jest racjonalizm?

    1. AWiara w przeznaczenie
    2. BUznanie rozumu za główne narzędzie poznania
    3. CKult uczuć
    4. DKult natury
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź B: Uznanie rozumu za główne narzędzie poznania – Rozum prowadzi do wiedzy i postępu.

  2. Co oznacza empiryzm?

    1. AWiedza pochodzi z doświadczenia
    2. BWiedza jest wrodzona
    3. CWiedza pochodzi z objawienia
    4. DNauka jest zbędna
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Wiedza pochodzi z doświadczenia – Doświadczenie jest źródłem poznania.

  3. Jaką rolę pełniła KEN?

    1. AWydawała Monitor
    2. BRządziła krajem
    3. CZorganizowała państwową oświatę (1773)
    4. DDowodziła wojskiem
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Zorganizowała państwową oświatę (1773) – Nazywa się ją pierwszym ministerstwem edukacji.

  4. Kiedy uchwalono Konstytucję 3 maja?

    1. AW 1791 r.
    2. BW 1795 r.
    3. CW 1569 r.
    4. DW 1773 r.
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: W 1791 r. – To szczytowy moment reform.

  5. Co to jest Monitor?

    1. ATeatr
    2. BTraktat polityczny
    3. CCzasopismo wydawane od 1765 r.
    4. DSzkoła rycerska
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: Czasopismo wydawane od 1765 r. – Propagowało oświeceniowe idee.

  6. Które hasło jest typowe dla klasycyzmu?

    1. A„Człowiek jest miarą”
    2. B„Sztuka dla sztuki”
    3. C„Bawiąc uczyć”
    4. D„Bóg w centrum”
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź C: „Bawiąc uczyć” – Literatura ma uczyć i poprawiać obyczaje.

  7. Co to są encyklopedyści?

    1. ATwórcy Wielkiej Encyklopedii, np. Diderot i d’Alembert
    2. BMalarze
    3. CPolscy poeci
    4. DBiskupi
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Twórcy Wielkiej Encyklopedii, np. Diderot i d’Alembert – Zbierali i upowszechniali wiedzę.

  8. Czym różni się sentymentalizm od klasycyzmu?

    1. AStawia na uczucia i naturę, a nie na reguły
    2. BStawia na rozum
    3. CNie różni się
    4. DStawia na ozdobność
    Sprawdź odpowiedź

    Odpowiedź A: Stawia na uczucia i naturę, a nie na reguły – Przykład: Karpiński.

Cały dział „Oświecenie”: ściąga i próbny sprawdzian →

Kartkówka albo sprawdzian już blisko?

Rozwiąż quiz z wynikiem i powtórz materiał na fiszkach. Każda odpowiedź ma wyjaśnienie, a postęp zapisuje się bez zakładania konta.

Rozwiąż quiz · 8 pytańFiszki · 10🔊 Posłuchaj notatki

Więcej: Język polski, klasa 1

Język jako system znakówKomunikacja językowa i funkcje wypowiedziBłąd językowy a innowacja. Norma językowaEtyka i etykieta wypowiedziJęzyk w internecie i mody językoweSłownictwo wartościująceRozprawka i argumentacjaRetoryka i erystykaNotatka syntetyzująca, streszczenie i parafrazaDyskusja, przemówienie i argumenty pozamerytoryczneŹródła, cytat, przypis i bibliografiaEsej, felieton, reportaż i interpretacja porównawczaStarożytność – cechy epokiBiblia – wiadomości ogólneKsięga RodzajuKsięga HiobaKsięga KoheletaPieśń nad PieśniamiKsięga Psalmów (Psalm 1 i 130)Apokalipsa św. JanaJan Parandowski – „Mitologia”Homer – „Iliada”Homer – „Odyseja”Sofokles – „Antygona”Liryka antyczna: Safona, Anakreont, TyrtajuszHoracy – wybrane pieśniFilozofia starożytnaPlaton – „Państwo” (mit jaskini)Arystoteles – „Poetyka”Średniowiecze – cechy epoki„Bogurodzica”„Lament świętokrzyski”„Legenda o świętym Aleksym”„Pieśń o Rolandzie”„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”Dante Alighieri – „Boska komedia”Sztuka średniowiecza: romanizm i gotykRenesans – cechy epokiJan Kochanowski – pieśni i fraszkiJan Kochanowski – „Treny”Jan Kochanowski – „Odprawa posłów greckich”Mikołaj Rej – „Żywot człowieka poczciwego”Andrzej Frycz Modrzewski – „O poprawie Rzeczypospolitej”Barok – cechy epokiPoezja metafizyczna: Sęp Szarzyński i NaborowskiJan Andrzej Morsztyn – poezja dworska i konceptyzmJan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki” i sarmatyzmWilliam Szekspir – „Makbet”William Szekspir – „Hamlet”Ignacy Krasicki – satyry i „Hymn do miłości ojczyzny”Molier – „Skąpiec”Epoki literackieŚrodki stylistyczneLektury w klasie I: P, R i uzupełniające